Жұмыс бар, бірақ жастар неге жұмыссыз?

Қазақстанда жастар арасындағы жұмыссыздық мәселесі өзекті күйінде қалып отыр. Бір жағынан, еңбек нарығында бос жұмыс орындары бар, екінші жағынан, жұмыс таба алмай жүрген жастар саны азаймай келеді.

Қазақстанда жұмыссыздық бойынша ресми статистиканы Ұлттық статистика бюросы қалыптастырады және еңбек нарығындағы жалпы көрсеткіштерді ұсынады. Мысалы, Астана қаласы бойынша ресми деректерге сәйкес, жұмыссыздар саны – 34 283 адам. Ал Еңбек мобильділігі орталығында жұмыссыз ретінде есепте тұрғандар саны – 19 154 адам. Яғни бұл шамамен ресми көрсеткіштің жартысы ғана. Сонда қалған жұмыссыздар қайда, олардың жағдайы қандай?

2025 жылы Қазақстанда 177 мыңнан астам студент диплом алады. Дипломы бар, бірақ жұмыс істемейтін жастар санының көбеюі – білім жүйесінің мәселесі ме, әлде еңбек нарығындағы сәйкессіздік пе?

Осы сұрақ төңірегінде Астана қаласы әкімдігінің «Еңбек мобильділігі орталығы» КММ директоры Олжас Омар Қобыландыұлы пікір білдірді.

Оның айтуынша, жұмыс істемейтін дипломы бар жастар санының өсуі тек білім беру жүйесінің ерекшеліктерін ғана емес, сонымен қатар түлектердің дағдылары еңбек нарығының талаптарына сәйкес келмейтінін көрсетеді.

«Көптеген жас маман теориялық білім алады, ал жұмыс берушілер практикалық дағдылар мен тәжірибені талап етеді», – дейді ол.

Шынында да, университеттерде практикадан гөрі теориялық білімге басымдық беріледі. Сондықтан түлектерде базалық білім болғанымен, жұмысқа қажетті нақты дағдылар жетіспей жатады.

Қоғамда жастар жұмыс істегісі келмейді деген пікір де бар. Алайда Еңбек мобильділігі орталығының мәліметінше, жастардың көпшілігі еңбек етуге дайын, бірақ еңбек нарығында түрлі қиындықтарға тап болады.

Мәселен, тәжірибенің жетіспеуі, жұмыс берушілер талап ететін дағдылардың болмауы, бос жұмыс орындарының аздығы және ұсынылатын жалақының төмендігі жастардың еңбекке орналасуына кедергі келтіреді.

Сондықтан қазіргі таңда жастар мемлекеттік сектордан гөрі жеке секторды жиі таңдайды. Себебі жеке секторда жұмыс кестесі икемдірек, жалақы көбіне жоғарырақ және кәсіби өсу мүмкіндігі мол.

Мысалы, Аружан Жансерікқызы бүгінде жеке аяқ киім сататын дүкенде менеджер болып жұмыс істейді. Оның негізгі мамандығы – ағылшын тілінің аудармашысы. Алайда ол өз саласы бойынша жұмыс таба алмағанын айтады.

Оның сөзінше, еңбек нарығында мамандығына сәйкес тұрақты әрі қолжетімді жұмыс орындары жеткіліксіз. Сондықтан ол өз кәсібінен тыс салада еңбек етуге мәжбүр болған.

Бұл жағдай еңбек нарығында жиі кездесетін «артық диплом» құбылысын көрсетеді. Яғни адамның алған білімі оның қазіргі атқарып жүрген жұмысына сәйкес келмейді немесе одан жоғары болады.

Мұндай жағдайдың негізгі себептері – жұмыс берушілердің артық талап қоюы, дипломның практикалық дағдыларды толық қамтымауы және кейбір мамандық иелерінің нарықта шамадан тыс көп болуы.

Егер жастар диплом алғанымен жұмыс істемесе, бұл олардың өзіне де, еңбек нарығына да, жалпы экономикаға да теріс әсер етеді. Мұндай жағдайда жастар практикалық дағдыларын жоғалтып, мотивациясы мен өз-өзіне сенімі төмендеуі мүмкін. Ал мемлекет пен жұмыс берушілер жас мамандардың әлеуетін толық пайдалана алмайды.

Ұзақ мерзімді жұмыссыздық әлеуметтік тәуекелдерді арттырып, кәсіби дамуды тежейді және экономикалық өсімге қосылатын үлесті азайтады.

Мысалы, мансап орталығында 16–35 жас аралығындағы 6 625 жас есепте тұр. Олардың 59%-ы жоғары білімді, 40%-ы орта арнайы білімді, ал 1%-ы тек мектеп біліміне ие.

Қазақстанда жастарға арналған мүмкіндіктер де жеткілікті: мемлекеттік бағдарламалар, тәжірибе жобалары, кәсіби оқыту курстары және бизнес бастауға арналған гранттар бар.

Дегенмен барлық жастар бұл мүмкіндіктерді бірдей пайдалана алмайды. Көпшілігі дипломы бар, бірақ тәжірибесі жоқ, немесе мамандығына сай жұмыс таба алмайды. Ал кейбірі өз мамандығынан тыс салаларда еңбек етуге мәжбүр.

Анель Ғалымжанқызы