Жемқорлық тек кабинетте басталмайды: неге біз «ұсақ параға» көз жұма қараймыз?

Қазақстанда кезекті ірі жемқорлық ісі әшкереленсе, қоғамның реакциясы түсінікті: бюджеттен ұрланған миллиардтар, пара алған шенеунік, мемлекет қаржысын жымқыру – мұның бәрі ашу туғызады. Әлеуметтік желіде қатаң жаза талап етіледі, «неге мұндай адамдарды ертерек ұстамаған?» деген сұрақ қойылады.

Бірақ жемқорлық туралы әңгіме мемлекеттік бюджеттен күнделікті өмірге ауысқанда қоғамдық өлшем де өзгеріп кетеді.

Дәрігердің немесе мұғалімнің «шаруаны жақсырақ бітіргені» үшін конверт ұсыну, мәселені таныс арқылы тездету, кезекті айналып өту, емтиханды «келісу», инспекторға хаттама толтырмаудың жолын ұсыну, қажетті анықтаманы ресми рәсімсіз алу – мұндай әрекеттердің бір бөлігі әлі күнге дейін «үлкен қылмыс» емес, өмірді жеңілдетудің амалы сияқты қабылдануы мүмкін.

Әрине, кез келген сыйлық автоматты түрде пара емес. Бірақ сыйлықтың, ақшаның немесе қызметтің мақсаты шешімге ықпал ету, артықшылық алу, белгіленген тәртіпті айналып өту болса, мәселе оның көлемінде емес. Бұл жерде ортақ ереже жеке адамның пайдасы үшін бұзылады.

Осы тұрғыдан алғанда, миллиондаған теңге пара мен «кішкентай ғана өтініштің» арасында сомадан басқа маңызды ұқсастық бар: екеуінде де адам заңды рәсімге емес, жеке келісімге арқа сүйейді.

«Үлкен жемқорлықты» қоғамның өзі қоректендіре ме?

Тұрмыстағы жемқорлықты ұсақ мәселе деп қарау оңай. Оның мемлекетке келтірген тікелей шығыны ірі бюджет ұрлығымен салыстыруға келмеуі мүмкін.

Бірақ оның басқа салдары бар. Ол қоғамдағы ереженің құнын төмендетеді.

Егер бала университетке біліммен емес, таныспен түсуге болады деп өссе, науқас сапалы медициналық көмек алу үшін дәрігерге міндетті түрде «алғыс айту керек» деп ойласа, кәсіпкер мемлекеттік органда құжатты заңмен емес, байланыспен жылжытуға үйренсе, жемқорлық бір сәттік құқық бұзушылықтан қоғамдық мінез-құлық моделіне айналады.

Сонда пара алу ғана емес, пара беру де қалыпты тәжірибе болып кетеді. Ал ең қауіптісі – заңды жол тиімсіз, ал бейресми жол тиімді деген сенім орнығады.

Сыбайлас жемқорлықтың халықаралық көрсеткіштері Қазақстанда бұл мәселенің әлі де өзекті екенін көрсетеді. Transparency International жариялаған 2025 жылғы Corruption Perceptions Index бойынша Қазақстан мүмкін болған 100  балдың 38-ін алып, 182 мемлекеттің ішінде 96-орында тұр. 2024 жылы көрсеткіш 40 балл болған, яғни бір жылдың ішінде екі балға төмендеген. CPI нақты қанша пара берілгенін санамайды – ол мемлекеттік сектордағы жемқорлық деңгейінің сарапшылар мен бизнес тарапынан қалай қабылданатынын өлшейді. Бірақ көрсеткіштің төмендеуі сыбайлас жемқорлыққа қарсы институттардың тиімділігі мен қоғамдық сенім мәселесі әлі шешілмегенін аңғартады.

World Justice Project-тің 2025 жылғы Rule of Law Index есебінде Қазақстан жалпы заң үстемдігі бойынша 143 елдің арасында 66-орында. Ал «Жемқорлықтың болмауы» факторы бойынша көрсеткіш – 0,49, әлемдік рейтингтегі орны – 64. Бұл фактор парақорлықты ғана емес, мемлекеттік ресурстарды жымқыру мен жеке мүдденің мемлекеттік шешімге заңсыз ықпалын да есепке алады.

Демек мәселені «жемқор шенеуніктер» мен «адал қоғам» деп екіге бөліп қарау жеткіліксіз. Мемлекеттік жүйедегі жемқорлық пен қоғамдағы бейресми келісім мәдениеті бір-бірінен бөлек өмір сүрмейді.

Нөлдік төзімділік неден басталады?

«Жемқорлыққа нөлдік төзімділік» деген тіркес көбіне қатаң жазамен байланыстырылады. Бірақ нөлдік төзімділіктің мәні тек түрме мерзімін ұзарту емес.

Ол ең алдымен қандай әрекетті қоғам қалыпты деп санайтынын өзгертуден басталады.

«Аз ғана ақша ғой», «ешкімге зияным тиген жоқ», «жұмысымды тездеттім» деген ақтау жоғалмайынша, заңның өзі мінез-құлықты толық өзгерте алмайды.

Бұл жерде Сингапур тәжірибесі жиі мысалға алынады. Оның ерекшелігі – жазаның қатаңдығында ғана емес, жазаның бұлтартпастығы туралы түсінік қалыптастыруында.

Сингапурдың Prevention of Corruption Act заңында пара тек ақша деп қарастырылмайды. Оған сыйлық, несие, комиссия, қызмет, жұмыс орны, келісімшарт немесе өзге артықшылықтар да кіруі мүмкін. Жемқорлық ісі бойынша сотталған адамға жаза тағайындаумен қатар, алған парасының көлеміне тең соманы өндіріп алу да қарастырылған. Ең басты қағида – лауазым мен мәртебе жауапкершіліктен қорғамайды.

Грузия 2003 жылдан кейін басқа бағытта өте радикалды қадамдарға барды. Дүниежүзілік банктің зерттеуіне сәйкес, сол кезеңге дейін жүргізуші куәлігін алу, паспорт рәсімдеу, мүлікті тіркеу, бизнес ашу немесе университетке түсу сияқты қарапайым мемлекеттік қызметтердің өзінде пара беру кең тараған еді. Реформалардан кейін полиция, салық, кеден, азаматтық және мүлік реестрлері, жоғары оқу орындарына қабылдау тәртібі қайта құрылды.

Грузия тәжірибесінің маңызды сабағы – жемқорлықпен тек жемқорды ұстау арқылы күресу жеткіліксіз.

Адам бес кабинетке кіріп, бес шенеуніктің келісімін алуға тиіс болса, әр қосымша есік бейресми келісімге жаңа мүмкіндік береді. Ал қызмет бір терезеге көшіп, рәсім жеңілдеп, адам мен шешім қабылдайтын шенеуніктің тікелей байланысы азайса, пара ұсынатын жағдайдың өзі сирейді.

Яғни бір модель: пара алсаң – жазадан құтылмайсың десе, екіншісі: пара беруге мәжбүр ететін жағдайды барынша азайт дейді.

Тұрақты нәтиже үшін екеуі де қажет.

Неге жемқорлық туралы хабарлаған адамды «стукач» деп қабылдаймыз?

Тағы бір күрделі мәселе бар. Қоғам жемқорлықты айыптауы мүмкін, бірақ оны әшкерелеген адамға күдікпен қарауы ықтимал.

«Біреудің үстінен арыз жазды», «әріптесін сатып кетті», «стукач» деген сипаттамалар посткеңестік кеңістікте әлі де кездеседі.

Мұнда екі ұғым араласып кеткен.

Біріншісі – жеке өшпенділікпен адамға жала жабу.

Екіншісі – қоғамға немесе мемлекетке зиян келтіретін заң бұзушылық туралы құзырлы органға хабарлау.

Whistleblowing – екіншісі.

Ақпарат берушілік институтының негізгі логикасы қарапайым: жабық ұйымның ішінде болған заң бұзушылықты сырттан келген тергеуші әрдайым көре алмайды. Пара талап етілгенін оны берген адам біледі. Жалған мемлекеттік сатып алуды сол мекеменің қызметкері көруі мүмкін. Бюджет ақшасының қалай шығарылып жатқанын бухгалтер байқайды. Қызметтік өкілеттікті теріс пайдалану туралы ең маңызды ақпарат кейде дәл жүйенің ішіндегі адамдарда болады.

Егер сол адамның үнсіз қалуын қоғам «адалдық», ал хабарлауын «сатқындық» деп бағаласа, заңсыз әрекет жасаған адамға ең тиімді орта қалыптасады.

Сондықтан whistleblower-ді қорғау көптеген елдің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының жеке бөлігіне айналған.

Сингапурда жемқорлық туралы ақпарат берген адамның аты-жөні заңмен құпия сақталады. Тіпті сот процесінде де ақпарат берушінің тұлғасын ашуға шектеу қойылған. Аноним өтініш беруге де болады. Ал әдейі жалған ақпарат берген адам үшін жауапкершілік сақталған. Яғни жүйе екі мүдденің арасындағы тепе-теңдікті іздейді: адал ақпарат берушіні қорғау және біреуге жала жабу үшін механизмді пайдалануға жол бермеу.

Қазақстанда да соңғы жылдары мұндай қорғау заңнамалық деңгейде күшейтілді.

«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заң бойынша жемқорлық туралы хабарлаған немесе оны анықтауға көмектескен адамның еңбек саласындағы құқықтары үш жыл бойы мемлекеттік қорғауға жатады. Ақпаратты жария етпеу туралы келісім жасалған жағдайда оның кім және қайда хабарлағаны құпия ақпарат болып есептеледі. Егер жұмыс орнында осындай қызметкерге қатысты еңбек дауы туындаса, оны қарауға сыбайлас жемқорлыққа қарсы орган өкілінің қатысуы көзделген.

Бұл маңызды өзгеріс. Өйткені whistleblower үшін басты қауіп көбіне қылмыстық емес – кәсіби және әлеуметтік қысым.

Жұмыстан ығыстыру, қызметін төмендету, ұжымнан шеттету, «сенімсіз адам» ретінде қабылдау – заңсыздықты хабарлауға кедергі келтіретін факторлар осылар болуы мүмкін.

Сондықтан адамдарға «хабарлаңдар» деу жеткіліксіз. Олар хабарлағаннан кейін жалғыз қалмайтынына сенуі керек.

Қазақстанда жемқорлық туралы хабарлаған адамға қанша төлейді?

Қазақстанда ақпарат берушілерді материалдық ынталандыру жүйесі де бар.

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметінше, 2025 жылы сыбайлас жемқорлық фактілері туралы хабарлаған 61 адамға 24,2 млн теңге сыйақы берілген. Сол жылы ҰҚК 1 052 қылмыстық іс қозғап, 895 адамның заңсыз әрекетінің жолын кескен. Сыбайлас жемқорлық фактілерінің басым бөлігі пара алу мен бюджет қаражатын ұрлауға қатысты болған.

Сыйақы көлемі істің ауырлығына қарай белгіленеді.

Әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығы туралы ақпарат үшін – 30 АЕК, онша ауыр емес қылмыс үшін – 40 АЕК, орташа ауырлықтағы қылмыс үшін – 50 АЕК, ауыр қылмыс үшін – 70 АЕК, аса ауыр қылмыс үшін 100 АЕК қарастырылған.

Егер параның немесе келтірілген залалдың көлемі 1000 АЕК-тен асса, сыйақы оның 10 пайызына дейін жетуі мүмкін, бірақ 4000 АЕК-тен аспайды. Ақша бірден төленбейді: негізгі шарттардың бірі – айыптау үкімінің немесе тиісті сот қаулысының заңды күшіне енуі.

Бірақ бұл жерде заңды механизмнен де маңызды сұрақ туындайды: адам жемқорлықты ақша үшін хабарлауы керек пе?

Сыйақы – қосымша ынталандыру. Бірақ ақпарат берушілік мәдениеті тек ақшаға негізделсе, қоғамдағы «стукачество» туралы стереотипті толық өзгерту қиын.

Керісінше, негізгі түсінік басқа болуы тиіс: хабарлау – біреуді жазалату емес, өзің де бағынатын ортақ ережені қорғау.

Мәселен, тұрғын үй салудағы заңсыздықты әшкерелеген адам тек бюджет ақшасын сақтап қалмайды,  сапасыз құрылыстың алдын алады. Ауруханадағы мемлекеттік сатып алудың бұрмалануын хабарлаған қызметкер тек қаржылық тәртіпті емес, пациент алатын медициналық қызметтің сапасын қорғайды. Білім саласындағы заңсыздықты көрсеткен адам біреудің қызметіне кедергі жасап отырған жоқ – өзгелердің тең мүмкіндік алу құқығын қорғайды.

Жемқорлыққа қарсы күрестің ең қиын бөлігі – өзімізге талап қою

Нөлдік төзімділік туралы айтқанда мемлекетке қойылатын талап түсінікті.

Мемлекеттік сатып алу ашық болуы керек. Шенеуніктің шешімі тексерілуі керек. Бюджет қаражатының қозғалысы көрінуі керек. Құқық бұзған адамның мәртебесі оны жауапкершіліктен қорғауға тиіс емес. Ақпарат берген азамат қауіпсіз болуы керек.

Бірақ екінші тарап та бар.

Қоғам бір мезетте «жемқорлықты жойыңдар» деп талап етіп, өзінің мәселесін шешу үшін «таныс іздесе», бұл күрес толық нәтиже бермейді.

Тұрмыстағы жемқорлықтың ең үлкен зияны бірнеше мың теңгеде емес. Ол адамның санасына бір ережені орнықтырады: қажет кезде заңды айналып өтуге болады.

Ал бұл қағида күнделікті өмірде қабылданса, оның мемлекеттік басқаруда пайда болуына таңғалудың өзі қисынсыз.

Сондықтан нөлдік төзімділік үлкен парадан басталып, «ұсаққа» келгенде тоқтап қалмауы керек.

Ол баланы мектепке орналастырудан, университет емтиханынан, ауруханадағы кезектен, жолдағы хаттамадан, мемлекеттік анықтамадан басталады. «Таныс арқылы шешейік» деген ұсыныстан бас тартудан басталады. Заң бұзушылықты көрген адамды «стукач» деп емес, ереженің бәріне бірдей болғанын қалайтын азамат ретінде қабылдаудан басталады.

Жемқорлықтың үлкені мен кішісі арасында қаржылық айырмашылық болуы мүмкін.

Бірақ олардың қоғамға ұсынатын ережесі бір:

заңды айналып өтуге болады.

Ал нөлдік төзімділіктің ұсынатын ережесі бұған тура қарама-қарсы:

заң бәріне бірдей болса ғана оны өзгеден талап етуге моральдық құқығымыз бар.