Темірге түскен тарих: қазақ сауытын жасауға бет бұрған жас шебер

Темір шығыршықтар бір-біріне кезек жалғанады. Бір қарағанда, бүгін жасалып жатқан бұл сауыттың бірнеше ғасыр бұрын жауынгер үстінде болған үлгіден айырмасы жоқтай көрінеді. Бірақ әр шығыршықтың артында сағатқа созылған еңбек қана емес, жоғалған тарихты қайта құрастыру талпынысы жатыр.

Бұл сауытты жасап отырған — Елжас Жағалбай. Ол қазақ жауынгерінің қорғаныс киіміне 2025 жылдың соңында ғана қызыға бастаған. Содан бері бір сауытты өз қолымен жасап шықты. Дегенмен аз уақыттың ішінде бірнеше шебермен байланыс орнатып, тарихи үлгілерді зерттеуге кіріскен.

Қызығушылықты оятқан «Дарабоз»

Елжастың сауытқа ден қоюына Қабанбай батыр туралы «Дарабоз» романы әсер еткен. Ол кітапты 2025 жылдың желтоқсанында оқи бастаған.

«Романда жекпе-жек өнері мен жауынгердің сауыт киген бейнесі жақсы ашылған. Маған қатты әсер етті. Сауытқа деген қызығушылығым сол кітаптан басталды», — дейді Елжас.

Көркем шығармада суреттелген батыр бейнесі оны қазақ жауынгерлерінің шын мәнінде қандай сауыт кигенін іздеуге жетелеген. Алғашында ол интернеттен ақпарат қарап, TikTok пен басқа да платформалардан сауыт жасайтын ұсталарды іздей бастайды.

Кейін бес-алты шебердің басын қосып, WhatsApp желісінде ортақ топ ашқан. Қазір олар жасаған бұйымдарын көрсетіп, материал таңдау, темірді өңдеу және сауытты құрастыру тәсілдері жөнінде бір-бірімен тәжірибе алмасады.

«Ұсталарды интернеттен таптым. Сөйлесіп, ортақ топ құрдық. Қазір бір-бірімізге ақыл-кеңес беріп отырамыз. Өзім үйренген дүниелерді де өзгелермен бөлісуге тырысамын», — дейді ол.

Арнайы мектебі мен жүйелі оқыту бағдарламасы жоқ ортада мұндай шағын қауымдастық шеберлер үшін тәжірибе жинаудың бір жолына айналған.

Алғашқы сауытын сатып алды

Елжастың қолына түскен алғашқы сауытты өзі жасамаған. Ол Қытайдан көбе сауыт сатып алған. Кейіпкердің айтуынша, сауыт түгелдей темір пластиналардан құрастырылған.

Ол бұл сауытты Наурыз мерекесінде киіп шыққан. Көшедегі адамдардың ықыласы тарихи киімге қызығушылықтың бар екенін көрсеткен.

«Адамдар тоқтамай суретке түсті. Сауыт көпшіліктің назарын бірден аударды», — дейді Елжас.

Алайда дайын сауытты киіп көру мен оны өз қолыңмен жасау екі бөлек дүние еді. Елжас кейін қорғаныс киімінің құрылысын тереңірек зерттеп, алғашқы және әзірге жалғыз сауытын жасауға кірісті.

Екі айға созылған жұмыс

Елжас өзі жасаған сауытты берен сауыт деп атайды. Орыс тіліндегі деректерде кездесетін «бахтерец» атауының орнына қазақша «бектер» сөзін қолданған дұрыс деп есептейді.

Қазақтың тарихи және эпостық мәтіндерінде «бектер», «берен», «көбе», «кіреуке», «зере», «бадана», «торғауыт» секілді сауыт атаулары кездеседі. Кейбір деректерде «бектер» жағасы бар қорғаныс сауыты немесе жеңсіз сауыт мағынасында түсіндіріледі.

Елжас сауытты екі ай бойы негізгі жұмысынан кейін жасаған. Күн сайын шамамен бір-екі сағатын темірді дайындауға, сымды өңдеуге және бөлшектерді біріктіруге жұмсаған.

«Сауытқа темір мен сым қажет болды. Екі ай бойы жұмыстан келгеннен кейін бір-екі сағатымды соған арнадым», — дейді ол.

Дайын сауыттың салмағы бес-алты келіге жуықтаған. Оның үстіне бұл жеңсіз нұсқа. Жең, мойын және дененің басқа бөліктерін қорғайтын қосымша бөлшектер жалғанса, салмағы бұдан да артуы мүмкін.

Сырт көзге сауыт ұсақ бөлшектерден құралған қарапайым темір киім тәрізді көрінеді. Бірақ әр шығыршықты жеке дайындап, бір-біріне дұрыс жалғау табандылықты қажет етеді. Бір жердегі әлсіз байланыс сауыттың тұтас қорғаныс қабілетіне әсер етуі ықтимал.

Елжас дайын бұйымның беріктігін балта, найза немесе пышақ тәрізді қарулардың соққысына төтеп беруі арқылы тексеретінін айтады. Ол үшін сауыттың әдемі көрінуінен бұрын құрылымы мен қорғаныс мүмкіндігі маңызды.

«Фантастиканы ұнатпаймын»

Сауыт жасауда Елжас ұстанатын негізгі талап — тарихи дәлдік.

«Тарихи дәлдікті таңдаймын. Фантастиканы ұнатпаймын. Шын өмірде қандай болса, дәл сондай етіп жасау — менің принципім», — дейді ол.

Алайда бірнеше ғасыр бұрын қолданылған сауытты бүгін дәлме-дәл қалпына келтіру оңай емес. Шебердің қолында дайын сызба немесе барлық өлшемі көрсетілген нұсқаулық жоқ. Сондықтан ол музей қорларында сақталған үлгілерді, интернеттегі шолуларды және ғылыми реконструкцияларды қарайды.

Елжас әсіресе Еуразия халықтарының қару-жарағын зерттеген Леонид Бобров пен тарихи қару-жарақтың ғылыми-көркем реконструкцияларымен айналысқан Михаил Гореликтің еңбектеріне назар аударады. Бобровтың зерттеулері Орталық және Шығыс Азия халықтарының қорғаныс жарақтарының дамуына арналған. Ал Горелик ежелгі және ортағасырлық Еуразия жауынгерлерінің қару-жарағын зерттеп, музейлер мен тарихи фильмдерге арналған реконструкциялар әзірлеген.

«Сауытқа қызыға бастағалы бері күн сайын жаңа нәрсе үйреніп келемін. Интернеттен түрлі шолу көремін, музей үлгілерін қараймын, тарихи реконструкцияларды зерттеймін», — дейді Елжас.

Дегенмен музейдегі бұйымның суретіне қарап жасалған сауыт пен ғылыми талаптарға сай реконструкцияның арасы бірдей емес. Оның қай кезеңге жататынын, қандай материалдан және қандай әдіспен жасалғанын анықтау үшін археологиялық, жазба және музейлік деректер қатар қарастырылуы керек.

Экрандағы сауыт пен тарихи шындық

Елжас тарихи фильмдердегі қазақ жауынгерлерінің бейнесіне де сын көзбен қарайды. Оның пікірінше, отандық кинода жауынгерлердің қорғаныс киіміне жеткілікті көңіл бөлінбейді.

«Қателік өте көп. Ең бастысы, кей фильмдерде қазақ жауынгерлері сауыт кимейді. Қасым хан туралы “Ұлы дала таңы” фильміндегі үлгілер тәуірлеу. Меніңше, тарихи кинодағы ең төменгі деңгей соған жақын болуы керек», — дейді ол.

Елжас «Жаужүрек мың бала» фильміндегі сауыттардың берілуіне де назар аударған.

«Фильмде жоңғар жауынгерлерінің үстінде сауыт бар. Ал қазақтар жағынан сауытты негізінен Әбілқайыр хан мен Бөгенбай батырдан ғана көреміз», — дейді ол.

Бұл пікірді тарихи факт ретінде қабылдамас бұрын фильмдегі киімдерді дәуірге сай қару-жарақ үлгілерімен салыстыру қажет. Дегенмен Елжастың байқауы тарихи туындылардағы қазақ жауынгерінің бейнесі қаншалықты дәл жасалады деген мәселені көтереді.

Кино көрермен үшін өткен дәуір туралы негізгі визуалды дереккөздердің біріне айналды. Экрандағы қате жасалған сауыт немесе жауынгердің қорғаныс киімінсіз көрсетілуі уақыт өте келе тарихи шындық секілді қабылдануы мүмкін. Сондықтан тарихи фильмдегі костюм тек көркем безендіру емес, көрерменнің белгілі бір дәуір туралы түсінігін қалыптастыратын құрал.

Сауыттан табыс табуға бола ма?

Елжас сауыт жасауды әзірге негізгі кәсібіне айналдырмаған. Бұл салада сатумен айналыса бастағанына екі-үш ай ғана болған. Оның айтуынша, тарихи сауытқа қызығатындар болғанымен, тұрақты тапсырыс беретін клиент аз.

«Арамызда зергерлікпен және ұсталықпен 20–30 жылдан бері айналысып келе жатқан шеберлер бар. Олар таныстары арқылы тапсырыс алатын шығар. Бірақ жалпы клиент өте аз», — дейді ол.

Сауыт жасауға ұзақ уақыт пен қол еңбегі кетеді. Бұған материалдың құны, құрал-жабдық және тарихи деректерді зерттеуге жұмсалатын уақыт қосылады. Ал дайын бұйым күнделікті қолданылатын зат емес. Оған көбіне музейлер, кино түсірушілер, тарихи реконструкциямен айналысатын ұйымдар немесе жеке коллекционерлер қызығуы мүмкін.

«Бұл кәсіптен тұрақты табыс табу қиын. Оны қосымша кіріс көзі ретінде қарастыруға болады. Ал негізгі кәсіп ретінде алып жүру әзірге оңай емес», — дейді Елжас.

Оның сөзінше, Қазақстанда сауыт жасауға қажетті материалдар жеткілікті. Негізгі мәселе шикізатта емес, дайын өнімге сұраныстың аздығында.

Елжастың өзіне мемлекеттік мекемелерден немесе музейлерден ұсыныс түспеген. Алайда ортақ топтағы екі шебер музейлермен жұмыс істейді.

«Мемлекет немесе музейлер тапсырыс бермесе, қарапайым халық мұндай бұйымға көп ақша жұмсай қоймайды», — дейді ол.

Бір сауыттан басталған ізденіс

Елжасты көп жылдан бері қалыптасқан кәсіби сауытшы деп атауға әлі ерте. Ол әзірге өз қолымен бір ғана сауыт жасаған. Тарихи реконструкция саласына келгеніне де көп уақыт бола қойған жоқ.

Бірақ оның тәжірибесінің құндылығы басқа жерде. Бір көркем шығармада кездескен батыр бейнесі оны музей үлгілерін қарауға, ғылыми еңбектерді іздеуге, шеберлермен байланысуға және ақырында темірден өз сауытын құрастыруға алып келді.

Бір сауыт қазақтың жоғалған ұсталық дәстүрін толық қалпына келтіре алмайды. Алайда мұндай алғашқы қадамдар өткенді тек мақтанышпен еске алудан оны зерттеуге және қолмен қайта жасап көруге қарай бетбұрысты көрсетеді.

Темір шығыршықтар бір-біріне жалғанған сайын сауыттың пішіні айқындала түседі. Онымен бірге Елжастың алдында жаңа сұрақтар да көбейіп келеді: қазақ жауынгерінің шынайы сауыты қандай болды, оның қай үлгісін бүгін қайта жасауға болады және бұл өнерді болашақта кім жалғастырады?

Әзірге оның қолында осы сұрақтарға берілген дайын жауап жоқ. Бар болғаны бес-алты келі темір, екі айлық еңбек және тарихқа жақындауға деген талпыныс бар.