Кітап оқу мәдениетін қалай дамытуға болады? Сарапшылар пікір алмасты

Іс-шара Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен ұйымдастырылып, 2026 жылғы 16 мамырда қабылданған Президент Жарлығында белгіленген міндеттерді іске асыруға арналған маңызды пікірталас алаңдарының біріне айналды.

Кездесуді Қазақстандық қоғамдық даму институты Басқарма төрағасының міндетін атқарушы Жұлдызай Искакова ашты. Ол оқу мәдениетін дамыту мен оқитын ұлт қалыптастыру Мемлекет басшысы қол қойған Жарлықтың маңызды бағыттарының бірі екенін атап өтті. Оның айтуынша, кітап оқу мәдениетін қалыптастыру үшін мемлекеттік органдардың, білім беру ұйымдарының, кітапханалардың, баспалардың және азаматтық қоғам өкілдерінің күш-жігерін біріктіру қажет. Әлеуметтік зерттеулердің нәтижесіне сәйкес, қазақстандықтардың тек 46,8 пайызы кітапты негізгі білім көзі ретінде қарастырады. Сонымен қатар азаматтардың жартысынан астамы соңғы бір жыл ішінде бірде-бір кітап оқымаған.

Қазақстандық қоғамдық даму институты басқарма төрағасының орынбасары Азамат Байғалиев Президент Жарлығын іске асыру кітапхана ісін жаңғыртудан бастап, отандық баспа ісі мен авторларды қолдауға, әдебиеттің қолжетімділігін арттыруға және түрлі жас санаттары арасында кітап оқуды насихаттауға дейінгі кең ауқымды міндеттерді қамтитынын айтты.

Мәдениет және ақпарат министрлігі Архив, құжаттама және кітап ісі комитетінің кітап ісі басқармасының басшысы Алмаз Мирзахметов Жарлықта көзделген нақты шаралар туралы баяндады. Оның айтуынша, кітапхана саласындағы заңнаманы жетілдіру, кітапханаларды жаңғырту, баспа нарығын қолдау және отандық әдебиеттің кеңінен таралуына жағдай жасау негізгі бағыттардың қатарында.

Кездесу барысында қатысушылар кітапқа қызығушылықты арттыру үшін оқырмандардың басын қосатын орта қалыптастыру қажеттігін айтты. Олардың сөзінше, қазіргі таңда кітап оқу тек білім алу құралы емес, пікір алмасу мен тәжірибе бөлісудің тиімді алаңына айналып келеді. 

«Кітап оқуды бастау ешқашан кеш емес»: Мадина Садвокасованың тәжірибесі

Кездесудің негізгі спикерлерінің бірі – халықаралық «Жалқау оқырмандар» кітап клубы мен «Жазушылар цехы» жобасының негізін қалаушы Мадина Садвокасова болды. Ол оқырман қауымдастығын дамытудағы тәжірибесімен бөлісіп, Қазақстандағы кітап бастамаларын жүзеге асыру барысында кездесетін қиындықтар туралы айтты.

Мадина Садвокасованың сөзінше, кітап клубын құрудағы алғашқы қиындықтардың бірі тұрақты қаржыландыру мәселесі болған.

«Қаржыландыру табу өте қиын болатынын бірден түсіндім. Сондықтан біз абонементтік жүйені енгіздік. Қатысушылар ай сайын мүшелік жарна төлейді. Сол қаражат кураторлардың еңбекақысын төлеуге, кітаптар сатып алуға, іс-шаралар өткізуге және жобаларды дамытуға жұмсалады», – деді ол.

Алайда оның айтуынша, ең үлкен сынақ қаржы емес, ересек адамдарды кітап оқуға тарту болған.

«Мен бастапқыда ересектерге арналған кітап клубын құрғым келді. Ең қиыны – бұрын кітап оқымаған немесе көптен бері кітап ашпаған адамға кітап оқуды бастауға ешқашан кеш емес екенін түсіндіру. Кез келген адам бірден тұрақты оқу дағдысын қалыптастыра алмайды», – деді Мадина Садвокасова.

Ол клубта әр адамның пікіріне құрметпен қарайтын орта қалыптастыруға ерекше мән берілетінін айтты.

«Егер адам кітапты соңына дейін оқымаса – бұл қалыпты жағдай. Ең бастысы, неге оқып бітірмегенін айтып беру. Егер кітап ұнамаса, оны да ашық айтуға болады. Біз үшін әр қатысушының өз ойын еркін жеткізуі маңызды», – деді ол.

Мадина Садвокасова отандық авторларды қолдау мәселесіне де тоқталды. Оның пікірінше, қазіргі қазақстандық жазушылардың шығармалары оқырманға жеткілікті деңгейде ұсынылмай отыр.

«Кітап сөрелерінде көбіне жалғыз Абайдың еңбектерін көреміз. Ал қазіргі қазақстандық авторлардың көпшілігі кең аудиторияға әлі де таныс емес. Біз өз жазушыларымызды көбірек насихаттауымыз керек», – деді ол.

Кітап клубында авторларды қолдауға бағытталған арнайы бағдарлама жұмыс істейді. Оның аясында жазушылар өз шығармаларын тәжірибелі оқырмандардан құралған фокус-топқа ұсынып, жан-жақты пікір мен ұсыныстар ала алады.

Сонымен қатар 2023 жылы «Жазушылар цехы» жобасы іске қосылған. Бұл жоба шығармашылыққа қызығатын адамдарға әңгіме мен кітап жазудың қыр-сырын үйретуге бағытталған.

«Біз адамдарға жазуды бастауға көмектесеміз, тәжірибемізбен бөлісеміз және өз шығармаларын жариялауға әлі батылы жетпей жүрген таланттарды қолдаймыз. Әдебиетке жаңадан келген авторларға демеу көрсету өте маңызды», – деді Садвокасова.

Өзінің негізгі мамандығы туралы айта келе, ол алты жылдан бері аграрлық саладағы жұмысын әдеби жобалармен қатар алып жүргенін жеткізді.

«Агрономия – менің негізгі мамандығым және оны тастау жоспаымда жоқ. Ал кітап пен әдебиет саласы – жан қалауымнан туған іс. Менің мақсатым – адамдарды көбірек кітап оқуға ынталандыру және жаңа авторларды қолдау», – деді ол.

Мадина Садвокасованың пікірінше, оқитын ұлт қалыптастыру үшін алдымен ересектердің кітап оқуға деген қызығушылығын арттыру қажет.

Кітап клубтары оқу мәдениетін дамытудың маңызды құралына айналуда

Пікірталас барысында сарапшылар кітап клубтарының әдебиетті насихаттаудағы рөлін ерекше атап өтті. Қазіргі оқырман тек кітап оқуды ғана емес, оны талқылауды, пікір алмасуды және ортақ қызығушылықтағы адамдармен байланыс орнатуды қалайды.

Балаларға арналған кітап жобасының негізін қалаушы Айжан Киманова өз тәжірибесімен бөлісіп, мұндай бастамаларды дамытуға қаржылық қиындықтар кедергі келтіретінін айтты.

Ол сондай-ақ мектептерде оқу мәдениетін жүйелі түрде қалыптастыру қажеттігін атап өтті. Мысал ретінде Британдық мектептің күнделікті оқу тәжірибесін келтірді.

Сонымен қатар сарапшылар отандық баспаларды қолдау, әдеби журналдардың санын көбейту, сапалы аудармаларды дамыту және қазақстандық авторларды халықаралық деңгейде таныту қажеттігін айтты.

Жиын қорытындысы бойынша қатысушылар Президент Жарлығында белгіленген міндеттерді жүзеге асыру бағытындағы жұмысты жалғастыруға дайын екендерін білдірді. Сарапшылар ұсынған бастамалар алдағы уақытта оқу мәдениетін дамытуға және Қазақстанда оқитын ұлт қалыптастыруға бағытталған жаңа жобалардың негізіне айналуы мүмкін.

Шұғыла Жарылқасын