Қазақстан цифрлық экстремизмге қарсы қандай өзгерістер енгізбек

Қазақстан Республикасында құқықтық тәртіпті нығайту, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және әлеуметтік желілердегі деструктивті ағымдардың таралуына тосқауыл қою мақсатында кешенді заңнамалық және практикалық шаралар іске асырылуда. Еліміздің құқық қорғау және арнайы мемлекеттік органдары «Заң және тәртіп» қағидатын басшылыққа ала отырып, радикализм мен заң бұзушылықтың кез келген көріністеріне «нөлдік төзімділік» саясатын күшейтуде.

ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаттары бірінші оқылымда арнайы мемлекеттік органдардың қызметін трансформациялауға және ұлттық қауіпсіздік жүйесін заманауи қатерлерге сай бейімдеуге бағытталған заң жобасын талқылады. Ауқымды түзетулер бір уақытта 3 кодекс пен 11 заңға өзгерістер енгізуді көздейді.

Жаңа заң жобасының негізгі бағыттарының бірі - мемлекеттік құпияларды қорғау режимін барынша қатайту. Құжатта мемлекеттік құпиялардың қорғалу деңгейінің төмендеуін ұлттық қауіпсіздікке төнген тікелей қатер ретінде тану ұсынылған. Бұл мемлекеттік аппарат деңгейінде заң бұзушылықтардың алдын алуға және қатаң бақылау орнатуға құқықтық негіз қалайды.

Сонымен қатар экстремизмге қарсы іс-қимыл блогы аясында террористік және экстремистік сипаттағы материалдарды кез келген нысанда сақтауға заңнамалық тұрғыдан толық тыйым салу енгізілуде. Мәжілістің пленарлық отырысында депутат Олжас Құспеков бұл реформаның уақыт талабы екенін атап өтті:

«Бұл жаңашылдық бүгінгі таңда ерекше өзекті болып табылады, өйткені интернет пен әлеуметтік желілер арқылы радикалды идеялар мен наным-сенімдер белсенді түрде насихатталып, сол арқылы жастардың дүниетанымы мен мінез-құлқына әсер етуде».

Заң жобасы аясында арнайы органдардың кадрлық саясаты да қайта қаралып, жедел бөлімшелерге қызметке қабылдау кезіндегі жас мөлшерінің шектеуі алынып тасталмақ.

Қоғамдық сананы манипуляциялауға және әлеуметтік желілерде ұлттық араздықты қоздыруға бағытталған әрекеттерге құқықтық баға берілді. ҚР Бас прокуратурасының ресми мәлімдемесіне сәйкес, әлеуметтік желілерде (атап айтқанда, TikTok платформасында) ғасырлар бойы келе жатқан ұлттық дәстүрлер мен Наурыз мерамын тойлауға қарсы бағытталған, псевдодіни догмаларға негізделген негативті мәлімдемелер таратқан тұлғаларға қатысты қылмыстық іс қозғалды. Сондай-ақ, бейнесұхбаттарында әйелдердің ар-намысын қорлайтын және отбасылық құндылықтарға нұқсан келтіретін ақпарат таратқан діни теолог әкімшілік жауапкершілікке тартылып, оған айыппұл салынды.

ҚР Бас прокуратурасының ресми өкілі Ерлан Жанпейсов азаматтарды, блогерлерді және БАҚ өкілдерін заңнама талаптарын қатаң сақтауға шақырып, былай деп мәлімдеді: 

«Бас прокуратура азаматтардың өз пікірін білдіру кезінде, соның ішінде онлайн-платформалар мен өзге де қоғамдық ақпараттық алаңдарда заңнаманы қатаң сақтау қажеттілігіне назар аударады. Атап айтқанда, жекелеген тұлғалардың тек біздің елімізде ғана емес, одан тыс жерлерде де көпғасырлық тарихы бар ұлттық дәстүрлер, әдет-ғұрыптар және Наурыз мерамын тойлау туралы жағымсыз мәлімдемелерді көпшілік алдында таратқан фактілері тіркелді. Осының барлығын олар дәстүрлер мен әдет-ғұрыптардың өздерінің псевдодіни догмаларымен сәйкес келмейтіндігі туралы бұрмаланған тұжырымдарымен сүйемелдеген. Мұндай мәлімдемелер Қазақстан Республикасы зайырлы мемлекет болып табылатын Конституция ережелеріне қайшы келіп қана қоймай, елдегі қоғамдық, конфессияаралық және ұлттық келісімге нұқсан келтіруге қабілетті, ұлттық дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды дискредитациялайды».

Құқық қорғау organs-ның өкілі псевдодіни ағымдардың жетекшілеріне ақпараттық мінбер ұсынып, арандатушылық сипаттағы мәліметтердің таралуына жол беретін ақпарат құралдары мен блогерлердің де жауапкершілігі барын ескертті. Мұндай әрекеттер ҚР Қылмыстық кодексінің 274-бабы (Көрінеу жалған ақпарат тарату) және 174-бабы (Әлеуметтік, ұлттық немесе діни араздықты қоздыру) бойынша қылмыстық жауаптылыққа, сондай-ақ ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 490-бабы бойынша әкімшілік шараларға әкеп соқтырады.

Мемлекеттік ақпараттық саясат аясында құқық қорғау органдарына сенімді арттырудың маңызды бағыты - нақты нәтижелерді көрсету. Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҚР ҰҚК) терроризм мен экстремизмге қарсы іс-қимыл бағытындағы жедел-іздестіру шараларының есебін жариялады.

Жыл басынан бері террористік және экстремистік қылмыстар жасағаны үшін 17 адам сотталды. Олардың қатарында халықаралық деңгейдегі жедел іс-шаралардың нәтижесінде елге қайтарылған радикалдар бар:

Алматы қаласының тұрғыны: 2017 жылы халықаралық террористік ұйымдардың жұмысына қатысу үшін шетелге кеткен. 2025 жылы шетелде құрықталып, Қазақстанға жеткізілді. Сот үкімімен ол 8 жылға бас бостандығынан айырылды.

Көкшетау қаласының тұрғыны: 2013 жылы шетелге шығып, интернет кеңістігінде терроризм мен діни экстремизмді насихаттаумен айналысқан. ҰҚК мен шетелдік арнайы қызметтердің бірлескен операциясы барысында ұсталып, елге депортацияланды. Сот шешімімен ол 9,5 жылға сотталды.

Сонымен қатар, есепті кезеңде Астана, Алматы, Шымкент қалаларында, сондай-ақ Ақмола және Ұлытау облыстарында террористік әрекеттерге қатысы бар деген күдікпен 6 радикалды топ мүшесі құрықталды. Түзету мекемелерінде жазасын өтеп жатқан тағы 4 заң бұзушыға қатысты экстремистік материалдар таратқаны үшін ҚР ҚК-нің 174 және 256-баптары бойынша жаңа сотқа дейінгі тергеп-тексеру амалдары жүргізілуде.

ҚР Қылмыстық-процестік кодексінің 201-бабының 1-бөлігіне cәйкес, тергеу мүддесіне байланысты өзге ақпарат жария етуге жатпайды.