Балалар контенті неге кенжелеп тұр? Отандық медианың ішкі кедергілері мен себептері

Бүгінгі таңда балалар мен жасөспірімдердің бос уақытын өткізу пішіні түбегейлі жаңарды. Ілгеріде ақпараттың негізгі бастауы мектеп программасы, кітапхана мен дәстүрлі теледидар болса, заманауи ұрпақ тәрбиесі алгоритмделген, интерактивті цифрлық ортада өтіп жатыр. Осыған орай «балаларға арналған медиаконтент» түсінігі тек уақыт өткізу немесе көңіл көтеру құралы болудан қалып, мәдени-ілеспелі, психологиялық, тілдік және экономикалық салмағы бар стратегиялық салаға айналды.

Қазіргі таңда қазақстандық отбасыларда балаларға арналған сапалы, танымдық, заманауи әрі қызықты қазақша бейнематериалдар мен анимациялық туындыларға деген сұраныс бұрын-соңды болмаған деңгейде жоғары. Жас ата-аналар балаларының цифрлық ортада бөгде құндылықтарға емес, өз ана тілінде тәрбиеленіп, ұлттық болмысын сақтап өскенін қалайды. Алайда сұраныстың қарқынды өсуіне қарамастан, отандық медианарықта бұл қажеттілікті толықтай өтей алатын ұсыныс өте аз болып отыр. Отандық авторлар мен жеке студиялардың сұранысқа сай өнім дайындай алмауының артында жекелеген адамдардың ықылассыздағы емес, салада жылдар бойы жүйелі түрде қордаланған бірнеше ірі кедергілер бар.

1. Монетизация мәселесі және өзін-өзі ақтайтын бизнес-модельдің жоқтығы

Балаларға арналған сапалы медиаөнім жасау - орасан зор қаржылық ресурстарды, уақытты және жан-жақты мамандардың ұзақ еңбегін талап ететін өте күрделі әрі қымбат процесс. Бірақ өзге медиасегменттерге қарағанда, бұл салада жасалған өнімнің коммерциялық қайтарымы тым баяу жүреді.

Бұл мәселені өршітіп отырған басты фактор - халықаралық бейнехостингтердегі қатаң ережелер. Әсіресе, әлемдік ең ірі платформа YouTube-та балалар аудиториясына арналған контентке (Made for Kids) АҚШ-тың COPPA (Child Online Privacy Protection Act) заңнамасы аясында өте қатаң шектеулер қойылған. Мұндай видеоларда:

·       Таргетингтік (жекелендірілген) жарнамалар көрсетілмейді;

·       Пікір қалдыру бөлімі автоматты түрде өшіріледі;

·       Суперчаттар мен тікелей эфирдегі монетизация құралдары бұғатталады.

Нәтижесінде, балаларға арнап бейнеконтент түсіретін авторлар жарнамадан түсетін тікелей табыстың 80-90%-ынан айырылады. Бұл жағдай отандық шағын студиялар мен жеке креаторларға өз жобаларын өзін-өзі ақтайтын тұрақты бизнеске айналдыруға мүмкіндік бермей отыр. Ал инвесторлар қайтарымы белгісіз немесе тым баяу жобаларға қаржы құюға тәуекел етпейді. Егер жасалған өнім өз-өзін қаржылай ақтамаса, креаторлардың да тұрақты түрде сапалы дүние жасауға ынтасы, ықыласы мен қаржылық мүмкіндігі тез арада сарқылады.

2. Шетелдік трансұлттық гиганттармен визуалды бәсекелестік

Бүгінгі цифрлық ұрпақ - туғаннан бастап жоғары сапалы визуалды эстетикаға бойы үйренген аудитория. Олар күнделікті экраннан Pixar, Disney, CoComelon, DreamWorks немесе Nickelodeon сияқты халықаралық трансұлттық медиакорпорациялардың миллиардтық аудиторияға арналған өнімдерін көріп өсуде. Бұл шетелдік  “гигант” студиялар мультфильмнің небәрі бір ғана 10 минуттық бейнеэпизодын жасауға миллиондаған доллар бюджет бөледі, озық 3D-графикаларды, motion capture және жасанды интеллект сияқты соңғы технологияларды қолданады.

Өз кезегінде, қазақстандық шағын студиялар мен заманауи креаторлар мұндай орасан зор бюджеттік деңгеймен жарыса алмайды. Қаржының шектеулілігі:

·       Визуалды графиканың тереңдігіне;

·       Анимациялық кейіпкерлердің пластикасы мен козғалыс сапасына;

·       Дыбыстау (дубляж) мен музыкалық сүйемелдеудің кәсіби деңгейіне тікелей кері әсер етеді.

Ал заманауи бүлдіршін графикасы қарапайым, нашар немесе ескірген форматта жасалған контентке зейін қоймайды. Эстетикалық жағынан тартымсыз өнімді көріп отырған бала бірнеше секундтан кейін-ақ визуалды жағынан бай, динамикалы шетелдік арналарға ауысып кетеді.

3. Институционалдық және мультидисциплинарлық кадрлық тапшылық

Балаларға арналған контент дайындау - жай ғана видео түсіру, монтаждау немесе сурет салу емес. Мұнда басты рөлді бала психологиясы мен жас ерекшеліктерінің когнитивті нюанстарын терең түсіну атқарады. Өкінішке қарай, отандық медианарықта балалар секторына маманданған кәсіби кадрлар жүйелі түрде даярланбайды.

Секторда мынадай мамандардың интеграцияланған командасы өте тапшы:

·       Балалар драматургтері мен сценаристері: Бала тілінде еркін әрі қызықты сөйлей алатын авторлар;

·       Балалар әдіскерлері мен психологтары: Контенттің тәрбиелік және эмоционалдық қауіпсіздігін бақылайтын эксперттер;

·       Аниматорлар мен режиссерлер: Жас аудиторияның зейінін ұстап тұратын визуалды тілді меңгерген мамандар;

·       Арнайы композиторлар: Балаларға арналған жеңіл, есте тез сақталатын әуендер жазатын музыканттар.

Егер сценарий баланың жас ерекшелігіне сай жазылмаса, тілі тым күрделі, дидактикалық (насихат) болса немесе оқиға желісі зеріктіріп жіберсе, бала ол өнімді психологиялық түрде қабылдамайды. Оның үстіне, әр жас аралығының (0–3 жас, 4–7 жас, 8+ жас) өзіндік когнитивті қабылдау ерекшеліктері бар. Мұндай нәзік психологиялық нюанстарды ескеретін кәсіби мамандар базасының қалыптаспауы - қазақша контенттің мазмұндық, идеялық әрі көркемдік сапасын төмендетіп отыр.

Қазақ тілді балалар контентінің кенжелеп тұруы - жай ғана авторлардың немесе студиялардың жеке ықыласының жоқтығынан емес, саладағы экономикалық, техникалық, институционалдық және кадрлық ресурстардың созылмалы жетіспеушілігінен туындап отырған жүйелі мәселе.

Бұл тұйық шеңберден шығу үшін тек жекелеген энтузиастар мен жеке креаторлардың еңбегі жеткіліксіз. Саланы дамыту үшін мемлекеттік деңгейдегі жүйелі гранттық қолдау, мақсатты инвестициялар, платформалық монетизацияның альтернативті жолдарын табу және жоғары оқу орындарында балалар медиасына арналған арнайы мамандарды даярлау талап етіледі.