Елімізді тағы су басса, мемлекет зардап шеккендерге үй салып бермеуі мүмкін

Қазақстанда тасқын су салдарынан 13 мыңға жуық үй бүлінді. Оларды қайта қалпына келтіруге республикалық бюджеттің мүмкіндігі жетпейді. Мемлекеттік бюджет тапшылығы 3 триллион теңгеге жетіп отыр. Сондықтан шенеуніктер кәсіпкерлер мен инвесторларды тарту арқылы зардап шеккендерге көмек көрсетуге тырысты, деп хабарлайды Qrnews тілшісі inbusiness.kz-ке сілтеме жасап.

Мысалы, Петропавлда Kaspi АҚ қаржысымен 300 үй, Kazakhmys корпорациясының қаржысымен 100 үй салынып жатыр. KAZ Minerals бастапқы кезеңде 200 пәтер сатып алуды жоспарлап отыр. Сонымен қатар "Қазақстан халқына" қоры да қаржы бөлуде.

Қызыл судан зардап шеккендерге жәрдемдесу үшін құрылған Qyzyljar Asar корпоративтік қорына шамамен 60 миллиард теңге аударылған. Тек Солтүстік Қазақстан облысының инфрақұрылымын қалпына келтіруге, жылжымайтын мүліктерді жөндеуге және жаңасын сатып алуға кем дегенде 75 миллиард теңге қажет. Ал еліміздегі 20 өңірдің 11-ін су басқан. 

Бірақ мемлекеттің бизнес есебінен жылу жинап, елге көмек көрсетуі соңғы рет болуы мүмкін.

Сенат депутаты Бибігүл Жексенбай бастаған топ Үкіметке тасқыннан зардап шеккендерді баспанамен қамту жүгін тұрғындар мен сақтандыру компанияларының мойнына арту бастамасын көтерді.

"Биыл еліміздің бірқатар өңіріне қарғын су басып, 13 мыңға жуық жеке тұрғын үй су астында қалды. Үкімет пен жергілікті билік оның салдарын жоюдың кешенді шараларын ары қарай жүргізіп жатыр. Алайда мұндай төтенше жағдайдағы шығындарды өтеудің мемлекеттік бюджетпен қатар, басқа жаңа жолдарын қарастыру – уақыт талабы. Бұл – Мемлекет басшысының тапсырмасы. Ол: "Біз алдағы уақытта азаматтардың мүлкін сақтандыру жүйесін одан әрі жетілдіру жолдарын қарастыруымыз қажет. Дамыған елдерде апаттан келген шығынның басым бөлігін сақтандыру компаниялары өз мойнына алады" деген болатын", – деді Бибігүл Жексенбай.

БҰҰ дерегінше, соңғы 20 жылда дүниежүзінде табиғи апаттар екі есе көбейген. Қазақстанның 75%-ында дауыл, көшкін, сел, су тасқыны, жер сілкінісі, орман және дала өрттері сияқты табиғи апаттар қаупі жоғары.

“Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, табиғи және техногендік апаттарға ұшырайтын елдерде сақтандыру қорлары, мемлекеттік бағдарламалар, міндетті сақтандыру жүйелері жұмыс істейді. Мысалы, Түркияда 1999 жылдан бері TCIP (Turkish Catastrophic Insurance Pool) бағдарламасы енгізілген, бұл бағдарлама арқылы мемлекеттік сақтандыру компаниясы құрылған және жылжымайтын мүліктің шамамен 50%-ы осы міндетті сақтандырумен қамтылған. Жапонияда 1966 жылы жер сілкінісіне қарсы сақтандыру бағдарламасы іске қосылған, бұл елдегі үйлердің мүліктік қорғалу деңгейін айтарлықтай арттырған”, – дейді сенаторлар.

Сақтандыру ісінің маманы, андеррайтер Вадим Рожин Қазақстан халқының көбінесе кедей тұратынын еске салды.

"Су басқан аймақтардағы тұрғындарға келген залалды бағалау барысында, біз олардың кедей тұратынын байқадық. Ауыл тұрғындары бірнеше несиелерін өтей алмай отырғанын айтып шағымданды. Жалпы алғанда, бір қабатты үйді су басу, жер сілкінісі немесе табиғи апаттардан сақтандыру жылына шамамен 70-80 мың теңге тұрады. Мұндай соманы ауыл тұрғындары да, тіпті қала тұрғындары да көтере алмайды. Бағалау кезінде үйдің орналасқан жері, салынған жылы, ауданы, құрылыс материалы, тәуекелдер және басқа да факторлар ескеріледі. Саманнан салынған үйлер көп. Оның үстіне, қарғын су жүретін аймақта орналасқан үйлерді сақтандыру қымбатқа түседі," – деді В. Рожин.

Сарапшының айтуынша, биылғыдай су астында қалған 13 мыңға жуық үйге төлем жасау бірде-бір қазақстандық сақтандыру компаниясының қолынан келмейді, олар бұл жағдайда дәрменсіз болып, банкротқа ұшырауы мүмкін. Республикадағы сақтандыру нарығы өте шағын.

Қазақстандықтар баспаналарын көбінесе мәжбүрлі түрде, мысалы, ипотека рәсімдегенде ғана сақтандырады. Бұл сақтандырудан пайда аз болғандықтан орын алады. Ерікті түрде сақтандырылған азаматтар сақтандыру жағдайы туындағанда көмек ала алмағандарын және сақтандыру компанияларының алдап кеткендерін жиі айтып шағымданады.

Үкімет сенаторлар айтпай-ақ, тасқыннан келген залалдың бір бөлігін халықтың мойнына арту жолдарын бұрыннан қарастырып келген. Бұл міндет Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне жүктелген, оны Мәдина Әбілқасымова басқарады. 2024 жылғы 11 сәуірде агенттік төрағасының бұйрығымен апатты оқиғалар кезінде залалды өтеу моделін анықтау үшін Ұлттық банк, Төтенше жағдайлар, Ұлттық экономика, Қаржы, Экология және табиғи ресурстар министрліктерінің және әкімдік өкілдерінің қатысуымен ведомствоаралық жұмыс тобы құрылды.

2024 жылғы 21 мамырда осы ведомстволар мен Дүниежүзілік банк өкілдерінің қатысуымен жұмыс тобының бірінші отырысы өтті. Отырыста Дүниежүзілік банк сарапшылары табиғи апаттар тәуекелдерін қаржыландыру және сақтандыру тәжірибесі, соның ішінде апатты облигациялар (CAT bonds) шығару бойынша презентация жасады.

"Апатты тәуекелдерді өтейтін мүлікті сақтандырудың қолданыстағы ерікті шарттарын талдау үшін, биылғы сәуір айында Қаржы нарығын реттеу агенттігі сақтандыру шарттарының талаптарын, тарифтер мен өтемдерді, андеррайтинг ерекшеліктерін және қайта сақтандыру шарттарын тексерді. Бұл талдау апатты оқиғалар басталған жағдайда залалды өтеу үшін еліміздің сақтандыру нарығының мүмкіндіктерін анықтауға мүмкіндік береді. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, бірде-бір ел халықаралық қайта сақтандыру ұйымдарының көмегінсіз апаттардан келтірілген залалды өз бетімен өтей алмайды. Қайта сақтандыру – апатты оқиғалар сияқты ірі тәуекелдерді қайта бөлудің жалпы қабылданған құралы", – деді Олжас Бектенов.

Оның айтуынша, халықаралық тәжірибені зерделеу және Қазақстанның сақтандыру нарығын талдау қорытындысы бойынша жұмыс тобы "Қазақстанда апатты оқиғалардан міндетті сақтандыруды енгізу" туралы шешім қабылдады. Тиісті заң жобасын Қаржы нарығын реттеу агенттігі әзірлейтін болады.

Бұл агенттік басқа да іс-шараларды өткізуді жоспарлап отыр. Біріншіден, мемлекеттік органдардың жауапты орындаушыларын анықтай отырып, "Апатты оқиғалардан сақтандыруды енгізу жөніндегі жол картасын" әзірлеп, бекітеді. Екіншіден, апатты оқиғалардан сақтандыру моделін бекітеді. Үшіншіден, апатты оқиғалардан сақтандыруды енгізу бойынша заңнамалық түзетулер мен нормативтік құқықтық базаны дайындайды.