Дін мен билік: Орталық Азия елдері исламды қалай реттеп отыр

Орталық Азия елдерінде мұсылмандар Құрбан айт мерекесін мемлекеттік бақылаудың күшеюі жағдайында атап өтуде. Аймақтағы діни саясаттың өзгеруі мен исламға қатысты мемлекеттік ұстаным туралы DW материалында баяндалған. 

2026 жылы Құрбан айт мерекесі 27-29 мамыр аралығында өтеді. Бұл мейрамды әлемнің түкпір-түкпіріндегі мұсылмандармен қатар, халқының басым бөлігі ислам дінін ұстанатын Орталық Азия елдерінің тұрғындары да кеңінен атап өтуде. Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанда мұсылмандардың үлесі шамамен 90 пайыздан жоғары. 

Орталық Азия Құрбан айтты қалай атап өтуде?

Мерекелік шаралар дәстүр бойынша таңғы айт намазымен басталды. 27 мамырда Бішкектегі негізгі намаз Турдақын Усубәлиев атындағы алаңда өтті. Оған мыңдаған тұрғынмен бірге Қырғызстан президенті Садыр Жапаров, Бішкек мэрі Айбек Жүнішалиев, парламент спикері Марлен Маматалиев және басқа да шенеуніктер қатысты. 

Түрікменстанда мерекелік намаз Орталық Азиядағы ең үлкен мешіт – Түрікменбашы мешітінде оқылды. Мешіт 10 мың адамға арналған. Президент жарлығына сәйкес, мерекенің үш күні де ресми демалыс болып жарияланды. 

Өзбекстанда да 27-29 мамыр аралығы демалыс күндері болып бекітілді. Президент Шавкат Мирзиёевтің айтуынша, 2026 жылы алғаш рет «Президент қажылары» бағдарламасы жүзеге асырылып жатыр. Оның аясында 100 өзбекстандық – ғұламалар, ақсақалдар, махалла ардагерлері және олардың отбасы мүшелері қажылыққа бару мүмкіндігіне ие болды. Мирзиёевтің сөзінше, биыл 15 мыңнан астам өзбекстандық қажылық сапарда жүр. 

Қазақстанда биыл алғаш рет құрбан шалуды онлайн жасау мүмкіндігі пайда болды. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының арнайы сервисі арқылы қолданушылар құрбандық малын таңдай алады: ешкі немесе қой бір адамның атынан шалынса, ірі қара мен түйе жеті адамның атынан ортақ құрбандық ретінде ұсынылады. Төлем жасалғаннан кейін тапсырыс беруші рәсімнің орындалу барысын бақылап, кейін фото және видеоесеп алады. 

Аймақтағы діни еркіндік мәселелері 

Билік өкілдерінің діни мерекелерге қолдау көрсетіп отырғанына қарамастан, халықаралық ұйымдар Орталық Азияда діни еркіндікке қатысты проблемалардың сақталып отырғанын айтады. 

АҚШ-тың халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясы (USCIRF) 2026 жылдың көктемінде жариялаған есебінде Орталық Азияның барлық елінде елеулі құқық бұзушылықтар тіркелгенін мәлімдеді. Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан арнайы бақылау тізіміне енгізілсе, Тәжікстан мен Түрікменстан ерекше алаңдаушылық туғызатын мемлекеттер қатарына жатқызылды. 

Есепте Тәжікстан билігінің діни өмірді бақылау үшін дәстүр туралы заңды белсенді пайдаланғаны айтылған. 2025 жылдың алғашқы алты айында осы заңды бұзғаны үшін шамамен 600 адамға айыппұл салынған. 2024 жылғы түзетулерден кейін «ұлттық мәдениетке жат киімдерді әкелуге, сатуға, насихаттауға және киюге» тыйым салынды. Осыдан кейін Душанбедегі сауда орталықтарында «шетелдік киімдерге» қарсы науқандар жүргізіліп, кейбір сатушылар хиджаб пен араб стиліндегі киімдерді сатуды тоқтатты. 

Түрікменстанда 2025 жылы билік діни жетекшілерді мемлекеттік саясатты насихаттау құралы ретінде пайдаланған. Мемлекеттен жалақы алатын имамдар ұлттық қауіпсіздік органдарымен бірге ресми түрде мақұлданбаған ислам бағытын ұстанатын азаматтар туралы мәлімет жинауға тартылған. 

Сонымен қатар екі елде де сенушілерді «экстремизм» айыбымен қудалау деректері тіркелген. Түрікменстанда мұндай айыппен кемінде 10 адамның қамауда отырғаны белгілі. Алайда олардың нақты саны бұдан да көп болуы мүмкін, өйткені шамамен 20 адамның тағдыры әлі белгісіз. Ал Тәжікстанда жағдай одан да күрделі. Қамауға алынғандардың бірнешеуі түрмеде көз жұмған. 

Билік дінді неге қауіп ретінде қабылдайды?

Қырғызстандық саясаттанушы, Быдгощ қаласындағы Казимир Ұлы университетінің профессоры әрі «Орталық Азиядағы ислам және саясат: тәуелсіздіктің 30 жылы» зерттеуінің авторы Нарцисс Шукуралиеваның пікірінше, аймақ басшыларының дінге жақындығын көрсетуі көбіне символикалық сипатқа ие. 

Оның айтуынша, билік өкілдерінің қажылыққа баруы немесе діни рәсімдерге қатысуы шынайы діни саясатты білдірмейді, тек өзін діндар қоғамға жақын етіп көрсету амалы ретінде қолданылады. Саясаттанушы Орталық Азияда діни және азаматтық еркіндік кеңістігі алдағы уақытта да тарылып, бақылау күшейе береді деп есептейді. Себебі билік дінді ықтимал қауіп ретінде қабылдайды. 

Шукуралиеваның сөзінше, діни қауымдар қоғамдағы әлеуметтік және отбасылық қақтығыстарды азайтуға ықпал етіп, тұрақтандырушы рөл атқара алар еді. Алайда мемлекет оларды тәуелсіз қоғамдық белсенділік пен ықтимал мобилизация көзі ретінде көріп, қызметін шектеуге тырысады. Бұған қоса, ислам көбіне қауіпсіздік мәселесі тұрғысынан қарастырылып келеді. 

Плюрализмнен қатаң бақылауға дейін 

Шукуралиеваның бағалауынша, діни алуандылыққа қатысты ең қолайлы жағдай Қырғызстанда қалыптасқан. Тәуелсіздік жылдары елде жаппай наразылықтар нәтижесінде билік үш рет ауысып, бұрынғы президенттердің бірі сыбайлас жемқорлық ісі бойынша сотталған. Саяси плюрализм діни салаға да әсер еткен. 

Аймақтағы ең жабық әрі репрессивті мемлекет ретінде Түрікменстан аталады. Елде сөз бостандығы, жиналу еркіндігі және мемлекет бақылауынан тыс діни қызмет іс жүзінде жоқ. 

Ал Өзбекстанда Шавкат Мирзиёев билікке келгеннен кейін ислам мен діни салаға қатысты саясат біршама жұмсарған болатын. 

Ауғанстандағы жағдайдың Өзбекстанға әсері 

Лондонда орналасқан Central Asia Due Diligence ұйымының директоры әрі саясаттанушы Әлішер Ильхамов Мирзиёев билікке келген соң Ислам Каримов кезеңінде мұсылмандарға қойылған көптеген шектеулер жеңілдетілгенін айтады. Сарапшының пікірінше, билік халық қолдауына ие болу үшін саяси легитимділікті күшейтуге тырысқан. 

АҚШ-тың халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясының 2021 жылғы есебіне сәйкес, сол кезеңде діни себептермен сотталған 65-тен астам белгілі саяси тұтқын босатылған. 

Алайда 2021 жылы Ауғанстанда тәлібтердің билікке келуі жағдайды өзгертті. Әйелдер құқықтарының, әсіресе білім алу мүмкіндігінің күрт шектелуі Өзбекстанның ішкі саясатына да әсер еткен. 

Осыдан кейін Мирзиёев билігі бұрынғы жұмсақ саясаттан біртіндеп бас тартып, діни саладағы бақылауды күшейте бастады. 2023 жылдың қарашасынан бастап елде қоғамдық орындарда бетті толық жабатын киімдерге, соның ішінде ниқабқа тыйым салынды. Заңды бұзғандарға 250-380 доллар көлемінде айыппұл қарастырылған. Сонымен қатар адамның жеке басын анықтауға мүмкіндік бермейтін сақал тағуға да шектеу қойылған. 

Ильхамовтың айтуынша, Ауғанстандағы оқиғалар мемлекет үшін де, қоғамның бір бөлігі үшін де «үрей тудыратын факторға» айналды. Қазіргі таңда билік пен мұсылмандар арасында белгілі бір ымыра қалыптасқан: мемлекет исламның дәстүрлі ханафи бағыты аясынан шықпауын бақыласа, мұсылмандар өз діни ұстанымдарын ашық ұстануға көбірек мүмкіндік алған. 

Соған қарамастан, сарапшылар Орталық Азияда діни саланы реттеу одан әрі күшейеді деп болжайды. Өйткені аймақ билігі дінді әлі де ықтимал қауіп құралы ретінде қарастырады. 

Нарцисс Шукуралиева мемлекеттерге дін мәселесінде жүйелі әрі ұзақмерзімді саясат жетіспейтінін айтады. Оның пікірінше, діни салада кездейсоқ шешімдер емес, нақты әрі дәйекті стратегия қажет. 

Сондай-ақ саясаттанушы кейбір діни құрылымдардың шетелдік қаржыландыруға тәуелді екенін атап өтті. Сондықтан исламдық демеушілерден келетін қаржы ағындарын бақылау маңызды. Ал араб немесе пәкістандық ықпалдың алдын алу үшін халықпен идеялар мен құндылықтар деңгейінде жұмыс жүргізу қажет деп есептейді.

Жарылқасын Шұғыла