34 жылда екі заң ғана қазақ тілінде жазылған: Сенатор қазақ тілінде заң әзірлейтін орталықтар құруды ұсынды

Парламентаризм институты ұйымдастырған дөңгелек үстелде Сенат депутаты Бибігүл Жексенбай заң шығару үдерісінде қазақ тіліндегі drafting орталықтарын құруды ұсынды. Оның айтуынша, бүгінде еліміздегі заң жобаларының 70 пайыздан астамы бастапқыда орыс тілінде әзірленеді.

NEGE-ге берген сұхбатында сенатор бұл тәжірибені өзгерту қажеттігін айтып, заң жобаларын ең әуелі мемлекеттік тілде дайындау талабы қатаң сақталуы тиіс екенін атап өтті.

– Соңғы 34 жылда бар болғаны екі заң ғана қазақ тілінде жазылған. Ал халықтың 80 пайыздан астамы қазақша сөйлейді. Біз заңдарды алдымен орыс тілінде жазып, кейін қазақша аударамыз. Егер бастапқы нұсқа қазақ тілінде дайындалса, заң сапасы да өзгеше болар еді. Сондықтан заң мәтіні екі тілде қатар әзірленуі керек, – деді Бибігүл Жексенбай.

Сенатордың айтуынша, мемлекеттік тілді дамытуға арналған бұрынғы бағдарламалар (2001–2010, 2011–2020 және 2020–2025 жылдарға арналған) негізінен әдістемелік және инфрақұрылымдық сипатта болды, бірақ міндеттеу және жауапкершілік тетігі қарастырылмаған.

– Қазір қоғам «қазақ тілін білу – азаматтық жауапкершілік» деп түсінетін деңгейге жетті. Ендігі кезеңде бағдарламалық емес, заңнамалық және институционалдық бетбұрыс қажет, – деді ол.

Сондай-ақ сенатор мемлекеттік органдардың іс қағаздарын әлі де орыс тілінде жүргізіп отырғанын жүйелік қайшылық деп атады. Оның пікірінше, Үкімет пен министрліктерге қазақ тілінде құжат айналымын заң жүзінде бекіту қажет.

Бибігүл Жексенбай тіл саясатының болашағы цифрлық кеңістікте екенін айтты:

– Егер қазақ тілі цифрлық өнімдерге – порталдар, жасанды интеллект жүйелері, чат-боттар мен платформаларға енгізілсе, оның болашағы қамтамасыз етіледі. Қазір бір термин әр заңда әртүрлі жазылады, бұл түсінбеушілік тудырады. Ал цифрлық жүйе осының бәрін біріздендіруге мүмкіндік береді, – деді сенатор.

Ол қазақ тіліне нақты мәртебе беру үшін үш бағытты атады:

1. Заңнамалық міндеттеу – мемлекеттік қызметкер, педагог, дәрігер қазақ тілін білуі тиіс;

2. Жауапкершілік пен бақылау – тіл нормаларын орындау мәдениеті қалыптасуы керек;

3. Цифрлық басымдық – барлық ресми порталдар мен сервистердің негізгі тілі қазақ тілі болуы қажет.

Сенатор халықаралық тәжірибеге тоқталып, Еуроодақтың IATE, Канаданың TERMIUM Plus сияқты көптілді терминологиялық базаларын мысалға келтірді.

– Қазақстанда да осындай бірыңғай терминологиялық дерекқор қажет. Қазір Үкімет тапсырмасымен Ғылым және жоғары білім министрлігі 1600 терминнен тұратын бірыңғай сөздік жобасын әзірлеуде. Енді оны стандарттау кезеңі басталуы тиіс, – деді Бибігүл Жексенбай.

Сенатордың айтуынша, қоғам қазақ тілін қабылдауға дайын.

«Енді билік те нақты қадам жасауы керек – сөзден іске көшу уақыты келді», – деді ол.