"Тәрбие тал бесіктен": Неліктен жастар арасында құқық бұзушылық көбейіп кетті?

Соңғы уақытта еліміздің жастары арасында туындаған жанжалдар жиілеп, арты қылмысқа ұласып, қоғамға алаңдатушылық тудырып отыр. Мұндай оқиғалар тек ер балалар арасында ғана емес, қыздар арасында да орын алуда.

Осы аптада орын алған бірнеше резонансты оқиғалар осы мәселенің күрделеніп бара жатқанын көрсетеді. Талғар қаласында бір топ қаскөйлер 16 жастағы Шерзат есімді жасөспірімді туыстарының көз алдында өлтірген. Бұл оқиға көпшілікті дүр сілкіндірді. Ақтауда бір топ қыздар мектеп оқушысын аяусыз соққыға жығып, нәтижесінде ол ауыр жарақаттар алды. Астана қаласында тапа-тал түсте, адамдардың көз алдында бір жігітті өлімші етіп сабап кеткен.

Осындай қайғылы оқиғалар ел жаңалықтарында апта сайын көрініс табуда. Оқу мен даму орнына кейбір жастар зорлық-зомбылық пен қылмысқа бой ұрып, қате жолды таңдауда. Мұндай жағдайлар қоғамның болашағы саналатын жастарды дұрыс бағытта тәрбиелеудің маңыздылығын тағы бір мәрте дәлелдейді.

Жастар арасындағы құқық бұзушылықтың көбеюінің негізгі себептері терең әрі көпқырлы. Ең алдымен, отбасылық тәрбиенің жетіспеушілігі мен эмоционалдық қолдаудың жоқтығы құқық бұзушылыққа алып келеді. Әсіресе, ата-ананың назарынан тыс қалған балалар мен жасөспірімдер қиын жағдайларға жиі ұшырайды. Тәрбиенің негізі отбасында қаланатыны сөзсіз, сол себепті отбасылық қарым-қатынастың үйлесімсіздігі жастардың мінез-құлқына едәуір әсер етеді. Эмоционалдық қолдаусыз қалған бала өз сезімдерін дұрыс басқара алмай, агрессивті әрекеттерге бой ұрады.

Екіншіден, әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың әсерін жоққа шығаруға болмайды. Қаржылық қиындықтар, бос уақыттың көптігі,  және әлеуметтік теңсіздік секілді мәселелер жасөспірімдерді құқық бұзушылыққа итермелейді. Әлеуметтік әділетсіздік жағдайында балалар мен жасөспірімдер заңсыз әрекеттер арқылы өз мәселелерін шешуге ұмтылуы мүмкін. Бұған қоса, қоршаған ортаның ықпалы, яғни достар мен әлеуметтік топтың әсері де маңызды рөл атқарады. Жасөспірімдер өз ортасында беделге ие болуға тырысып, кейде заңсыз әрекеттерге барады.

Үшіншіден, білім беру жүйесіндегі олқылықтар жастар арасындағы құқық бұзушылықтың өсуіне әсер етеді. Мектептерде психологиялық қолдаудың жетіспеушілігі, оқушылар арасындағы буллингтің ерте анықталмауы, балалардың эмоционалдық қажеттіліктеріне мән берілмеуі – осының барлығы агрессия мен құқық бұзушылыққа әкелуі мүмкін. Құқық қорғау органдары мен білім беру мекемелері арасындағы тығыз қарым-қатынас орнатып, құқық бұзушылықтың алдын алу шараларын күшейту қажеттігі туындап отыр.

Төртіншісі және маңыздысы, заманауи медиа мен технологиялардың әсері. Интернет пен әлеуметтік желілерде агрессивті контенттің таралуы, виртуалды кеңістіктегі қудалаулар мен қысым көрсету сияқты жағдайлар балалардың психологиялық жағдайына теріс әсер етеді. Әсіресе, әлеуметтік желілерде танымал болу үшін жастар заңсыз әрекеттерге жиі баруда.

Соңғы уақытта интернетте кең танылған «Слова пацана» сияқты контенттер жастарды теріс жолға бағыттайтын мысалдардың бірі. Бұл контенттерде агрессия және заңсыз әрекеттер романтика ретінде көрсетіліп, жасөспірімдердің санасын бұрмалауға әсер етуде. Мұндай материалдар жастар арасында құқық бұзушылықтың тартымды әрекет ретінде қабылдануына ықпал етеді. Бұл орайда мәселенің шешім жолы ретінде медиа сауаттылық сынды дағдыны дамыту аса маңызға ие. Жастарға ғаламторда дұрыс контентті таңдай білуді үйрету – буллинг пен құқық бұзушылықтың алдын алудағы маңызды қадам.

Жастар арасындағы құқық бұзушылықтың алдын алу үшін жан-жақты, кешенді шаралар қажет. Отбасылық тәрбиені күшейтуден бастап, мектептерде психологиялық қолдауды жақсарту, құқық қорғау органдарының рөлін арттыру арқылы ғана қоғамда құқықтық тәртіп орната аламыз. 

Ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілікпен қарап, ұлттық және жалпы адами құндылықтарды бойларына сіңіру арқылы жастарды дұрыс бағытқа жетелеу – кемел келешекке деген басты мақсат.

                                                                                                                                                     Нұрбол Төлебаев.