Қазақстан азаматтарын Украинадағы соғысқа қалай тартып жатыр?

2025 жылдың басынан бері Ресей қарулы күштерімен соғысқа қатысу үшін кемінде 529 қазақстандық келісімшартқа қол қойған. Бұл деректі 25 шілдеде Украина мемлекеттік «Хочу жить» жобасы жариялады. Украина жағында соғысып жүрген қазақстандықтар туралы ресми де, бейресми де мәлімет жоқ. Жалпы, елден тыс жердегі қарулы қақтығыстарға қатысқанын айту – Қазақстанда қылмыстық жауапкершілікке тарту қаупін тудырады.

Соғысқа тарту әдістері мен бағыттары

Elmedia журналисі Аян Шәріпбаевтың DW басылымына айтуынша, ресейлік үгіттеушілер қазақстандық ақпараттық кеңістікте 2023 жылдың ортасынан белсенді жұмыс істей бастаған. Әлеуметтік желілерде, HH, OLX сайттарында және арнайы ашылған платформаларда соғысқа қатысу шарттары ашық көрсетіледі. Алматыда "Сайран" автовокзалынан, Шымкентте теміржол вокзалынан апта сайын Ресейге вахталық жұмысқа баратын топтар жолға шығады. Олардың бір бөлігі Омбы, Орынбор немесе Челябі арқылы батысқа, яғни Украинаға жөнелтіледі.

Жарнамаларда Ресей қорғаныс министрлігінен 4 млн рубль көлеміндегі бір реттік төлем, ай сайын 210 мың рубль жалақы, 10 млн рубльге дейінгі қарыздарды және несиелерді өтеу және 12,4 млн рубль көлемінде сақтандыру төлемі уәде етіледі. Сонымен қатар қарсыластың әскери техникасын жойғандарға арналған «бағалар тізімі» мен соғыста жүрген қазақстандықтардың пікірлері де жарияланады.

Украина жағынан да ұсыныстар бар

Украиналық тарап қазақстандықтарды мессенджерлердегі хабарламалар, волонтерлер және кейде көшеге жапсырылған хабарландырулар арқылы шақырады. Мысалы, 19 жастағы алматылық Тұран Устюгов осындай шақырумен Украина жағында соғысуға барған болуы мүмкін. Ол 2024 жылдың қазанында Ресей аннексиялаған Қырымда ұсталып, 2025 жылғы маусымда 12 жылға сотталды.

Құқық қорғау органдарының әрекеті

«Ресей мен Украина тарапынан азаматтарымызды соғысқа тартушылардың белсенділігі бізді қатты алаңдатады. Сондай-ақ азаматтарымызды Ауғанстан мен Сириядағы қақтығыстарға тарту мәселесі де күн тәртібінен түскен жоқ. Осы себепті бізде құрылған арнайы орталықтар тәулік бойы барлық әлеуметтік желілер мен бұқаралық ақпарат құралдарын шетелдегі жалдамалылар мен қарулы қақтығыстарға қатысушыларды анықтау мақсатында бақылауда ұстайды. Қазақстан мұндай адамдардың ел аумағында өмір сүруіне жол бермейді. Олардың барлығы сөзсіз ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасына кесіледі», – деді мәліметті DW-ге берген аты-жөнін жарияламауды өтінген Қазақстанның арнайы қызмет өкілі.

Сондай-ақ оның айтуынша, жалдамалыларға ұсыныстары бар сайттар бұғатталады, ал Ресей мен Украинадан күмәнді түрде байып келген адамдарға салық органдары назар аударады.

Жаза түрлері

ҚР Қылмыстық кодексінің 172-бабы – елден тыс жерде қақтығыстарға қатысу – 5 жылдан 9 жылға дейін бас бостандығынан айыруды көздейді. Ал 170-бап – жалдамалылық – 7 жылдан 12 жылға дейін, ал жалдамалының әрекетінен адам өлімі фактісі тіркелсе, не басқа да ауыр зардап болған жағдайда 20 жылға дейінгі мерзім және мүлікті тәркілеу мен азаматтықтан айыру жазасын қарастырады.

2022 жылдан 2025 жылдың тамызына дейін 172-бап бойынша 92, ал 170-бап бойынша 5 іс қозғалды. Биыл 172-бап бойынша үш үкім шықты: қаңтарда – Сәтпаев тұрғыны (4 жыл 6 ай), мамырда – Алматы тұрғыны (5 жыл), тамызда – Атырау тұрғыны (5 жыл). 170-бап бойынша әзірге сотталғандар жоқ.