Патриотизм туралы ғылым не дейді: патриот болу үшін елді мақтау ғана жеткілікті ме?

Қазіргі уақытта біреу үшін патриотизм ту мен әнұранды құрметтеу, екіншісі үшін мемлекеттік тілді білу, үшіншісі үшін салықты уақытында төлеу немесе әскерге бару, ал төртіншісі елдегі кемшілікті ашық айтуды да патриоттықтың белгісі санайды.

Малайзиялық зерттеуші Ку Хамсита Ку Самсудың 2022 жылғы мақаласында патриотизмнің басты белгілерінің бірі уақытты, күш-жігерді, бостандықты, тіпті өмірді елге арнау сынды құрбандыққа дайындық деп көрсетіледі. Алайда бұл тұжырымның “патриотизм” мағынасын толық ашып көрсетпейтінін өмірдегі көріністерге қарап түсінуге болады.

Мәселен, мерзімді қызметтегі жас жігіттің әскерге баруы патриоттық парыздың орындалуы болып саналады. Бірақ бұл олардың қауіпсіздігіне кепілдік беру міндетін мемлекет пен командирлерден алып тастамайды. Ғалым Самсу сипаттайтын құрбандық елді нақты жаудан қорғау жағдайына қатысты, ал оқу-жаттығудағы қауіпсіздікті сақтау ұйымдастырушылардың кәсіби жауапкершілігінде болатыны күмәнсіз. Осы екі нәрсені шатастыру патриоттық риториканы жауапкершіліктен жалтарудың құралына айналдыруы мүмкін. 

Айтпақ болғанымыз, патриотизм екі жақты болуы керек. Азамат мемлекетке адал қызмет етсе, мемлекет те азаматтың өмірін қорғауға міндетті. Бірінші жағы ғана насихатталып, екіншісі елеусіз қалса, патриотизм тек талап ретінде қабылданады.

Патриотизм көбіне әрбір азаматқа сіңірілуі тиіс оң құндылық ретінде сипатталса да, көптеген ғалымдар өз дәлелдерімен оған қарама-қарсы мағына да береді. Мысалы, Приморац (2002) патриотизмді құндылыққа негізделген және эгоцентрлік деп екі түрге бөлді. Құндылыққа негізделген патриотизм патриоттың өз еліне деген махаббаты елінің белгілі бір артықшылықтары мен ұлы жетістіктері бар болғандықтан пайда болатынын білдіреді. Бұл елді адалдыққа лайықты етеді. Мұндай жағдайда бұл топ жиі «елдің маған қосқан үлесі қандай?» деген сұрақ қояды, ал «менің елге қосқан үлесім қандай?» деген сұрақ ескерусіз қалады. Басқаша айтқанда, өздері өмір сүріп жатқан ел осы «құндылыққа негізделген патриоттар» тобына пайда әкелмесе, елге деген адалдық жоғалады. Сондықтан патриотизмнің мұндай түрін материалистік, үстірт және шынайы емес деп сипаттауға болады.

Сонымен қатар, Примораць (Primoratz) ұсынған патриотизм оның эгоцентристік принципімен байланысты. Оған сәйкес, патриот өз елін ол оның өз елі болғандықтан сүйеді, елдің маңыздылығы, артықшылығы немесе қол жеткізген белгілі бір жетістіктері үшін емес. Оның үстіне, оның Отанға деген махаббаты шартсыз, өйткені ол - туған жері. Демек, жалпы алғанда, эгоцентристік патриотизмді елге деген шынайы сүйіспеншілік деп санауға болады, өйткені патриот құндылыққа негізделген патриотизммен салыстырғанда одан ештеңе күтпейді.

Ұлттық контексте бұл эгоцентрлік патриоттар «дұрыс па, бұрыс па, бәрібір менің елім» деген қағиданы ұстанады. Сондықтан көп жағынан бұл топтың жауабы эмоциялық болады. Яғни елді мемлекеттік саясат, әкімшілік жағынан тікелей сынауға немесе ескертуге болмайды. Егер кімде-кім мұны істесе, олар мұны ел егемендігіне қауіп деп түсінеді және оны кез келген жолмен қорғайды. Патриотизмін нығайту үшін бұл патриоттар «біздің еліміз ең жақсы, барлық жағынан және барлық жағдайда әрдайым дұрыс және басқа елдермен салыстырғанда ең ұлы, біз онымен қатты мақтанамыз және оны жақсы көреміз» деген қағиданы ұстанады. Осы мақсатқа жету үшін олар басқа елдердің ұлылығын кемсітіп, менсінбейді. Мұндай көзқарас қауіпті төзімсіздікке әкелуі және басқа елдердің ашуын тудырып, соғысқа апаруы мүмкін. Бұл сценарийді Индонезия үкіметіндегі БАҚ-тың, адамдардың, тіпті кейбір топтардың Малайзияны «Malingsia» деп атаған әрекеттері арқылы байқауға болады (Амри және Хамеди, 2014). Малайзия үкіметі бұл балаша қылыққа мән бермегенімен, кейбір малайзиялықтар қорлауға жауап ретінде Индонезияны «Indosial» және «Indog» деп атады.

Қорытындылай келе, зерттеуден патриотизмді терең түсіну азаматтарды соқыр немесе ойланбаған патриотизмнің ықпалына түсуден сақтайтынын көреміз. Егер адам өз еліне қатты ғашық болып, үкіметтің барлық әрекеттері мен саясаты дұрыс деп санаса, бірақ сол саясатты жүзеге асыру арқылы халық қысым көрсе, онда ол өз елін сүймейді, өйткені халықты қысымға алып отырған үкіметті сынамайды. Сондықтан шынайы патриотизм өз шегінен шықпайды. Ол мораль, діни негіздер және ұлттық тарих аспектілеріне сүйеніп, сыни әрі конструктивті болуы керек.