Референдум шешеді: Шотландия, Уэльс пен Солтүстік Ирландия Ұлыбритания құрамынан бөлек шыққысы келеді

Ұлыбританияның үш бөлігінде – Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда елдің болашақ мемлекеттік құрылымы туралы пікірталас қайта күшейді. Бұған қыркүйекте үш аймақ үкіметі басшыларының Кардиффте бас қосып, өз халықтарының болашағын өздері айқындау құқығын қолдауы түрткі болды. Алайда үш аймақтағы жағдай бірдей емес және олардың Ұлыбританиядан шығуы жөнінде шешім қабылданған жоқ.

Шотландияда тәуелсіздік мәселесі ең нақты деңгейге жеткен. 28 тамызда Шотландия үкіметі тәуелсіздік туралы референдум өткізу жөніндегі заң жобасын жариялады. Құжатта 2014 жылғы референдумдағыдай «Шотландия тәуелсіз ел болуы керек пе?» деген сауал ұсынылған.

Мамырдағы Шотландия парламенті сайлауында тәуелсіздікті жақтайтын Шотландия ұлттық партиясы 58 орын алып, ең ірі саяси күш болып қалды. Шотландияның бірінші министрі Джон Суинни 10 қыркүйекте Ұлыбритания премьер-министрі Энди Бернэмге хат жолдап, жаңа референдум өткізудің заңды тетігін талқылауға шақырды.

Дегенмен Эдинбург референдумды өз бетінше өткізе алмайды. Лондон тәуелсіздік туралы дауыс беруге құқықтық жол ашуы керек. Ұлыбритания үкіметі мұндай мәселені қарастыру үшін қоғамдық қолдаудың айқын деңгейі болуы қажет деген ұстаным білдіріп отыр. Сондықтан Шотландияның тәуелсіздік алатыны немесе референдумның жақын арада өтетіні әзірге анық емес.

Солтүстік Ирландиядағы жағдай өзгеше. Мұнда мәселе жеке тәуелсіз мемлекет құру емес, Ұлыбритания құрамынан шығып, Ирландия Республикасымен бірігу төңірегінде өрбиді. 1998 жылғы Белфаст немесе Қасиетті жұма келісімі Солтүстік Ирландияның мәртебесін халықтың келісімімен өзгерту қағидатын бекітті.

Қолданыстағы тәртіп бойынша, егер халықтың басым бөлігі Ирландиямен бірігуді қолдайтыны ықтимал деп танылса, Ұлыбританияның Солтүстік Ирландия істері жөніндегі министрі референдум тағайындауға тиіс. Бірақ бұл меженің нақты қалай анықталатыны жөнінде пікірталас бар. Ирландия премьер-министрі Михол Мартин осы өлшемдерді нақтылау мәселесін Лондонмен талқылау қажеттігін айтқан.

Ұлыбритания үкіметі қазір мұндай референдум өткізу туралы шешім қабылдаған жоқ. 18 қыркүйекте Бернэм мен Мартин Қасиетті жұма келісімінің талаптарын сақтайтындарын тағы мәлімдеді.

Уэльсте де тәуелсіздік идеясы саяси күн тәртібінде бар, бірақ Шотландиядағыдай референдум өткізуге бағытталған нақты үдеріс басталған жоқ. Уэльс үкіметін тәуелсіздікті жақтайтын Plaid Cymru партиясының жетекшісі Рун ап Иорверт басқарады. Қазіргі бағытта Уэльске көбірек өкілеттік беру мәселесі де қатар көтеріліп отыр. Қыркүйектегі Кардифф кездесуінде Уэльс басшылығы референдумды дереу өткізуге шақырған жоқ.

Мәселенің қайта қызуына 14 қыркүйектегі Кардифф кездесуі ерекше әсер етті. Шотландияның Джон Суинниі, Уэльстің Рун ап Иорверті және Солтүстік Ирландияның Мишель О’Нилі конституциялық өзгерістерді халықтың өзі анықтауы керек деген ортақ ұстаным білдірді. Қазір Ұлыбританияның осы үш бөлігіндегі үкіметтерді ұлттық өзін-өзі айқындауды қолдайтын партиялар басқарып отыр.

Сондықтан «Ұлыбритания жақын арада үшке немесе төртке бөлінеді» деуге негіз жоқ. Қазіргі жағдайды үш бөлек саяси үдеріс деп қарастырған дұрыс: Шотландияда – тәуелсіздік жөніндегі жаңа референдумға ұмтылыс, Солтүстік Ирландияда – Ирландиямен бірігу мүмкіндігі, ал Уэльсте – өзін-өзі басқару аясын кеңейту және тәуелсіздік туралы саяси пікірталас. Олардың құқықтық жолдары да, қоғамдық қолдау деңгейі де әртүрлі.