Жаңа бапкер, ескі мәселе: ван ’т Шкип Қазақстан құрамасын өзгерте ала ма?

Қазақстан футбол құрамасында тағы бір жаңа кезең басталды. 7 тамызда Қазақстан футбол федерациясы нидерландтық Джон ван ’т Шкиппен келісімге келгенін жариялап, сол күні оны ұлттық құраманың жаңа бас бапкері ретінде таныстырды. ҚФФ-тің алғашқы хабарламасында тағайындау Атқарушы комитет мақұлдағаннан кейін ресми рәсімделетіні айтылған. Соған қарамастан нидерландтық маман бірден жұмысқа кірісіп кетті: ол бапкерлер штабымен бірге Қазақстан Премьер-лигасының матчтарын қарап, құрамаға үміткер футболшыларды бақылап жүр.

ҚФФ басшылығы «Астана» - «Оқжетпес» матчын тамашалауда (сурет: ҚФФ)

Ван ’т Шкиптің түйіндемесінде «Аякс», Грекия және Армения құрамалары тұр. Бірақ үлкен атаулардың артындағы нәтиже біркелкі емес. Ол тарихындағы ең ауыр дағдарыстардың бірін бастан кешірген «Аяксты» турнир кестесінің соңғы орнынан бесінші сатыға көтерді. Грекиямен әлем чемпионатына жолдама ала алмады. Ал Армениядағы жұмысы небәрі төрт матчтан кейін аяқталды.

Qrnews тілшісі ҚФФ өзі белгілеген талаптарды, жаңа бапкердің бұрынғы жұмысын және Қазақстан құрамасының қазіргі жағдайын салыстырып, ван ’т Шкиптің ұлттық құраманы өзгерту мүмкіндігін саралап көрді.

ҚФФ қандай бапкер іздеді?

8 шілдеде ҚФФ Техникалық даму комитеті ұлттық құраманың болашақ бас бапкеріне қойылатын талаптарды арнайы бекітті. Федерация төрт негізгі қасиетті атады:

• жоғары қысым жағдайында жұмыс істей алу;
• тактикалық икемділік;
• көшбасшылық пен коммуникация;
• түрлі бағыттағы мамандардан тұратын толыққанды бапкерлер штабын басқара білу.

Ван ’т Шкипті таныстырған кезде ҚФФ бас хатшысы Скотт Манн оны таңдауға халықаралық тәжірибесі, жаңа ортаға тез бейімделе алу қасиеті, жеңіске жету тәжірибесі, көшбасшылық қасиеті және қазақстандық жас бапкерлердің дамуына көмектесуге дайын болуы да әсер еткенін айтты.

ҚФФ бас хатшысы Скотт Манн және жаңа бас бапкер ван ’т Шкип (сурет: ҚФФ)

Федерация жаңа штабтың алдына бірден нақты міндет қойды: 2026/27 жылғы Ұлттар лигасының C дивизионындағы топты жеңіп, B дивизионына қайта көтерілу. Қазақстан Словакия, Фарер аралдары және Молдовамен бір топта ойнайды. UEFA ережесі бойынша C дивизионындағы топ жеңімпаздары B лигасына тікелей көтеріледі.

Ал келісімшарттың мерзімі белгісіз. Скотт Манн оның шарттары құпия екенін айтып, Ұлттар лигасынан кейін нәтиже сараланып, ары қарайғы ынтымақтастық туралы шешім қабылданатынын мәлімдеді.

Бұл ван ’т Шкипке берілген уақыттың өзі нәтижеге тікелей тәуелді болуы мүмкін екенін аңғартады. 

Неге таңдау ван ’т Шкипке түсті?

Джон ван ’т Шкиптің футболшы ретіндегі мансабы расында салмақты. Ол Амстердамның «Аякс» клубында ұзақ жыл ойнады, кейін Италияның «Дженоа» сапында өнер көрсетті. Нидерланд құрамасымен 1988 жылғы Еуропа чемпионатын жеңіп алды. «Аякспен» Нидерланд чемпионаты мен кубогын, Кубок иегерлері кубогын және UEFA кубогын иеленді.

ван ’т Шкиптің Аякста ойнаған кезі (сурет: ajax.nl)

ван ’т Шкиптің Нидерланд жейдесіндегі фотосы (melbournecityfc.com)

Бапкерлік жолын да «Аякс» жүйесінен бастаған. Кейін «Твенте», PEC Zwolle, мексикалық «Гвадалахара», аустралиялық Melbourne City клубтарын, Грекия мен Армения құрамаларын басқарды. 2016 жылы Melbourne City-мен Аустралия кубогын жеңіп алған.

Скотт Манн ван ’т Шкиптің дәл осы түрлі ортадағы тәжірибесі оны таңдаудағы басты себептердің бірі ретінде көрсетті.

Футбол функционері, бұрынғы футбол комментаторы Ермұхамед Мәулен ван ’т Шкиптің қиын жағдайда тұрған командаларда жұмыс істеген тәжірибесі бар екенін мойындайды. Оның сөзінше, қазір Қазақстан құрамасының өзі де оңай кезеңді бастан өткеріп жатқан жоқ.

Ермұхамед Мәулен (сурет: ҚФФ)

«Қиын жағдайдағы, құлдырап жатқан командаларда жұмыс істеген. Тағы сондай жерге келіп отыр. Біз де қиын жағдайда тұрған құрама ретінде шақырып отырмыз ғой бұл маманды. Ештеңе көмектеспей жатыр. Бапкер ауыстырды. Болмады. Әли Әлиевті қойып көрді. ҚПЛ-де ешқандай жетістікке жетпеген маман болса да. Талғат Байсуфинов келіп, кішкене жақсарып қалып еді. Ол да кетті», – деді Ермұхамед Мәулен Qrnews-ке берген пікірінде.

Яғни Мәуленнің ойынша, ван ’т Шкиптің дағдарыстағы командалармен жұмыс тәжірибесі бар. Бірақ Қазақстандағы негізгі мәселе тек бас бапкерді ауыстырумен шешіліп жатқан жоқ.

Грекия: статистика бар, жолдама жоқ

Ван ’т Шкип Грекия құрамасын 2019–2021 жылдары басқарды.

Оның жалпы көрсеткіші жаман көрінбейді: 26 матч, 11 жеңіс, 9 тең ойын және 6 жеңіліс.

Бірақ басты мақсат орындалмады.

Сурет: Duygu Getiren/TT via AP

2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Грекия Испания, Швеция, Грузия және Косовомен бір топқа түсті. Сегіз ойында небәрі екі рет жеңіп, төрт рет тең түсті және екі рет ұтылды. Нәтижесінде үшінші орынмен қалып, әлем чемпионатына өте алмады. Испаниядан 0:1 есебімен жеңілгеннен кейін Грекияның алғашқы екі орынға кіру мүмкіндігі мерзімінен бұрын үзілді.

Көп ұзамай ван ’т Шкип қызметінен кетті. Ол федерациямен футболға деген көзқарастары сәйкес келмегенін айтқан.

Ермұхамед Мәулен бұл кезеңді сәтті деп есептемейді.

«Әлбетте, табысты емес. Нәтижесінде Грекия әлем чемпионатына өте алмады. Мұндай нәтижеден кейін ол жақтағы жұмысын табысты деп айту қиын», – дейді сарапшы.

Грекияның соңғы ірі турнирі 2014 жылғы әлем чемпионаты еді. Одан кейін Грекия Еуро-2016 мен 2018 жылғы әлем чемпионатына да өте алмады. Ван ’т Шкип сол сәтсіз кезеңнің ортасында келген. Яғни ол Грекияны ұзаққа созылған дағдарыстан шығара алмады.

«Аякс»: соңғы орыннан Еуропаға, бірақ бесінші орын жеткілікті ме?

Ван ’т Шкиптің пайдасына айтылатын ең мықты аргумент – оның «Аякстағы» жұмысы.

2023 жылдың күзінде Нидерландтың ең атақты клубы бұрын-соңды болмаған дағдарысқа түсті. Қазан айының соңында команда Эредивизиеде соңғы орында тұрды. Бас бапкер қызметінен кеткен соң клубты маусым соңына дейін ван ’т Шкип қабылдады.

Сурет: ajax.nl

«Аякстың» өзінің жылдық есебінде жаңа бапкер келгеннен кейін команданың турнир кестесінде жылдам жоғарылағаны жазылған. Маусым соңында амстердамдықтар бесінші орын алып, Еуропа лигасының екінші іріктеу кезеңіне жолдама алды.

Бұл – дағдарыста қалған команданы тұрақтандырғанының нақты мысалы.

Бірақ Ермұхамед Мәулен бесінші орынды ван ’т Шкиптің үлкен жетістігі ретінде көрсетуге қарсы.

«Чемпион болса, мақұл ғой. “Аякс” ондаған жыл бойы Нидерландтағы үздік командалардың бірі болды. Чемпиондар лигасында Реалды жеңіп, жартылай финалына дейін жеткен клуб. Сондықтан бесінші орын ауыз толтырып айтатын нәтиже емес», – дейді ол.

Екі баға да белгілі бір деңгейде орынды. Бесінші орын «Аякс» үшін қалыпты жағдайда жетістік емес. Бірақ ван ’т Шкип команданы қабылдаған сәттегі соңғы орынды есепке алғанда, турнирлік жағдайдың жақсарғаны анық.

Сонымен бірге оның тұсында «Аякс» тағы бірнеше ауыр соққы алды. Ең есте қалғаны – «Фейеноордтан» 0:6 есебімен жеңілу. Бұл «Де Классикер» тарихындағы «Аякстың» ең ірі жеңілісіне айналды. Матчтан кейін ван ’т Шкип командасының барлық компонент бойынша қарсыласынан әлсіз болғанын өзі де мойындаған.

Cурет: X/ @Santigim11

Яғни «Аякс» кезеңінен шығатын қорытынды екіұшты: ван ’т Шкип құлдырауды тоқтата алды, бірақ команданы бұрынғы деңгейіне қайтара алмады.

Армения: төрт матч және 16 жіберілген гол

Қазақстан үшін ең алаңдататын тәжірибе – ван ’т Шкиптің соңғы ұлттық құрамасы.

2025 жылғы ақпанда Армения футбол федерациясы онымен «1+1» форматындағы келісімшарт жасасты. Мақсаттардың бірі – 2026 жылғы әлем чемпионатына таласу және Ұлттар лигасында B дивизионына көтерілу еді.

Бірақ нидерландтық маманның жұмысы бірнеше ай ғана созылды.

Сурет: Sport.news.am

Ван ’т Шкиптің тұсында Армения төрт кездесу өткізді: бір тең ойын, үш жеңіліс, бес соғылған және 16 жіберілген гол. Грузиямен Ұлттар лигасының екі матчында Армения 0:3 және 1:6 есебімен ұтылды. Косовомен жолдастық кездесуде 2:5 есебі тіркелсе, Черногориямен матч 2:2 аяқталды.

Тамызда тараптар ынтымақтастықты тоқтатты. Армения футбол федерациясы кейін жергілікті мамандармен жұмыс істеу бағытын таңдағанын мәлімдеді.

Қазақстандағы таныстыру кезінде ван ’т Шкиптің өзі де Армениядағы нәтижесіне көңілі толмағанын жасырмады.

Cурет: ҚФФ

Ермұхамед Мәулен үшін бұл кезең – ең үлкен қауіп белгісі.

«Армениямен төрт ойында нәтижеге жете алмады. Қазақстанда бәрі басқаша болады деп қазір ешкім кепілдік бере алмайды. Меніңше, алаңдауға үлкен негіз бар. Бірақ уақыт көрсетеді», – дейді ол.

ҚФФ қойған талаптарға сәйкес келе ме?

Ашық деректерге сүйенгенде, ван ’т Шкиптің ҚФФ критерийлеріне сәйкестігін біржақты бағалау қиын.

ҚФФ ван ’т Шкиптің халықаралық тәжірибесін қазақстандық мамандардың жергілікті футболды білуімен ұштастыруды көздеп отыр. Оның көмекшілері – Нұрбол Жұмасқалиев пен Елдос Ахметов. Сондай-ақ Юрий Новиков, Вадим Боровский және Тимур Құсайынов штабқа кірді.

Ван ’т Шкиптің өзі әзірге нақты тактикалық модель жариялаған жоқ. Ол Нидерланд футбол мектебінен шыққанын айтқанымен, алдымен Қазақстан құрамасының мүмкіндігін зерттеп, содан кейін ойын үлгісін қалыптастырмақ.

Ол қандай құраманы қабылдап алды?

Жаңа бапкердің мүмкіндігін бағалау үшін Қазақстан құрамасының қазіргі жағдайын да ескерген жөн.

20 шілдеде жарияланған FIFA рейтингінде Қазақстан 111-орында тұр.

2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде құрама Бельгия, Уэльс, Солтүстік Македония және Лихтенштейнмен бір топта ойнап, сегіз ұпай жинады. Қазақстан төртінші орында қалып, екінші сатыдағы Уэльстен сегіз, үшінші орындағы Солтүстік Македониядан бес ұпай артта қалды.

Бұдан бұрынғы Ұлттар лигасы одан да ауыр өтті. Қазақстан B дивизионында Норвегия, Аустрия және Словениямен алты кездесу өткізіп, бір ғана ұпай жинады және бірде-бір гол соға алмады. Жалғыз ұпай алғашқы турда Норвегиямен 0:0 есебімен түскен. Қалған бес матчтың бәрінде жеңіліп, команда C дивизионына қайта түсті.

2022/23 маусымында Қазақстан өз тобында бірінші орын алған және B дивизионына көтерілген еді. Сондықтан ҚФФ-тің «топта бірінші орын алу» талабы жай декларация емес. Ол Қазақстанның екі жыл бұрын жоғалтқан B дивизионына қайту міндеті.

Ал биылғы қарсыластар – Словакия, Фарер аралдары және Молдова.

Ермұхамед Мәулен мұнда аралық нәтижені қабылдамайды.

«Тек бірінші орын. Біз бұған дейін Ұлттар лигасының C дивизионын Магомед Адиевпен жеңдік. Словакияны екі рет жеңдік. Сондықтан қазір екінші немесе үшінші орын нәтиже болып саналмауы керек. ҚФФ-mің өзі де бірінші орын міндетін қойып отыр», – дейді сарапшы.

Бапкер ауысса, не өзгереді?

Ван ’т Шкип қысқа мерзімде бірнеше нәрсеге тікелей ықпал ете алады: футболшыларды іріктеу, ойын жүйесі, қарсыласқа арналған матч жоспары, стандартты жағдайлар, алаңдағы тәртіп және ойыншылардың рөлін анықтау.

Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасы (сурет: ҚФФ)

Бірақ осы жерден мақаланың тақырыбындағы «ескі мәселе» басталады.

Ұлттық құраманың деңгейі тек бас бапкерге тәуелді емес. Құрама бапкері жаңа футболшы жасап шығара алмайды. Ол клубтар мен академиялар дайындаған ойыншылардың арасынан таңдайды. Сондықтан ван ’т Шкиптің жұмысының шегін де нақты түсіну керек: ол қолындағы футболшыларды жақсырақ пайдалана алады, бірақ қазақстандық ойыншылардың жалпы сапасын бірнеше айда түбегейлі өзгерте алмайды.

Оның үстіне ҚФФ жаңа бапкерге ұзақмерзімді абстрактілі міндет емес, бірден өлшенетін нәтиже қойып отыр.

Ұлттар лигасында бірінші орын.

Ермұхамед Мәулен де ван ’т Шкиптің жұмысын бағалайтын басты өлшем осы болады деп есептейді.

«Еңбек мұғалімі ауырып қалып, оның орнына дене шынықтыру мұғалімі сабаққа кіргендей жағдай. Мен оны уақытша бапкер деп қабылдаймын. Ұлттар лигасын жеңуі керек. Жеңбесе, тағы жаңа бапкер іздейтін боламыз. Менің болжамым осы», – дейді ол.

Ван ’т Шкипке қанша сенім артуға болады?

Нидерландтық маманның карьерасы оны бір ғана сипаттамаға сыйғызуға мүмкіндік бермейді.

«Аякста» ол турнир кестесінің соңына түскен команданы бесінші орынға дейін көтеріп, маусымды толық күйреуден құтқарды. Грекиядағы жалпы статистикасы оң болғанымен, негізгі міндет – әлем чемпионатына жолдама алу орындалмады. Армениядағы соңғы тәжірибесі болса, төрт матчта үш жеңіліс пен 16 жіберілген голмен аяқталды.

Сондықтан ван ’т Шкипті алдын ала «құтқарушы» деп атауға да, бір матч өткізбей жатып сәтсіз бапкер деп үкім шығаруға да негіз жеткіліксіз.

Бір нәрсе ғана қазірдің өзінде анық: оған қойылған бірінші сынақтың өлшемі түсінікті.

Қазақстан 26 қыркүйекте Фарер аралдарына қарсы Ұлттар лигасындағы алғашқы матчын өткізеді. Одан кейін Словакия және Молдовамен кездеседі. Алты матчтың қорытындысында топтың бірінші орны ғана Қазақстанды B дивизионына тікелей қайтарады.

Ван ’т Шкиптің бұрынғы тәжірибесі дағдарыстағы команданы тұрақтандыру қолынан келетінін көрсетті. Бірақ Грекия мен Армения мысалы бір бапкердің өзі ұлттық футболдағы барлық мәселені шеше алмайтынын да аңғартады.

Сондықтан Қазақстан үшін басты сұрақ тек «жаңа бапкер қанша матч жеңеді?» дегенге тірелмейді.

Одан да маңыздысы – бұл жолы бас бапкер ауысқанда құраманың өзі өзгере ме?