Қазақстандық ғалым соқырлықты емдеудің жаңа жолын тапты

Базель университетінің (Швейцария) докторанты, 27 жастағы қазақстандық нейробиолог Темурхан Аюповтың жетекшілігімен жүргізілген ғылыми зерттеу әлемдегі ең беделді «Nature» журналында жарияланды. Ғалымдар тобы глаукома мен Паркинсон сияқты нейродегенеративті ауруларды емдеуде төңкеріс жасайтын жаңа әдісті таныстырды.

Зерттеудің негізгі нысаны — жасушаның басты энергия көзі болып табылатын митохондриялар. Глаукома мен Паркинсон аурулары кезінде жүйке жасушалары мен көз торының аксондары митохондриялардың зақымдануы салдарынан энергия тапшылығына ұшырап, біртіндеп жойыла бастайды.

Темурхан Аюпов пен оның командасы зақымдалған жасушаларға сау митохондрияларды нысаналы түрде жеткізуге мүмкіндік беретін MitoCatch технологиясын ойлап тапты. Бұл әдісті ғалымдар бейнелі түрде «митохондриялық GPS жүйесі» деп атайды.

Бұған дейін қолданылған донорлық митохондрияларды тасымалдау әдістерінің тиімділігі төмен болатын. Жаңа технология бойынша:

• Донорлық митохондриялардың бетіне нысаналы жасушаларды танитын арнайы ақуыздық маркерлер қосылады.

• Бұл молекулалар зақымдалған жасушалардың рецепторларымен байланысып, митохондрияның нақты адресатқа жетуін қамтамасыз етеді.

• Байланыс орнағаннан кейін жасуша сау митохондрияны ішке тартып, оны жаңа қуат көзі ретінде пайдаланады.

Алты жылға созылған зерттеу барысында 17 елден жиналған 29 ғалым 50-ден астам қосымша эксперимент жүргізді. Тәжірибелер Лебер ауруына (көз жанарының тұқым қуалайтын жоғалуы) шалдыққан науқастардың нейрондарына және зертханалық тышқандарға жүргізілген.

Зерттеу қорытындысы бойынша:

• Материалды жеткізу дәлдігі 1000%-дан астамға артты.

• Адам нейрондарының тіршілік ету қабілеті 23,6%-ға, ал тышқандарда 40%-ға жақсарды.

Қазіргі уақытта ғылыми жоба негізінде биотехнологиялық стартап құрылуда. Темурхан Аюпов бастаған команда технологияны практикалық медицинаға енгізу және алғашқы клиникалық сынақтарды өткізу үшін 20 миллион АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартуды көздеп отыр.

«Nature» журналындағы жарияланым бұл технологияның халықаралық деңгейде мойындалуын және ірі фармацевтикалық компаниялар тарапынан сенімділіктің артуын қамтамасыз етеді. Бұл жаңалық болашақта соқырлық пен ауыр нейронологиялық дерттерді емдеудің баламасыз әдісіне айналуы мүмкін.