Ғалымдар қазақ халқының генетикалық тарихы кемінде 7 мың жылға созылатынын дәлелдеді

Қазақ даласының көне тарихы жаңа ғылыми дерекпен толықты. Қазақстан, Оңтүстік Корея, Германия және АҚШ ғалымдарынан құралған халықаралық зерттеу тобы Шығыс Қазақстандағы Көкен қонысынан табылған ежелгі адам сүйектерінің ДНҚ-сын зерттеп, Science Advances ғылыми журналында тың нәтижелерін жариялады.

Зерттеу барысында ғалымдар 21 көне адамның геномын секвенирлеген. Ең ежелгі үлгі шамамен б.з.д. 5500 жылдарға, яғни 7 мың жыл бұрынғы ерте неолит дәуіріне тиесілі болса, қалғандары қола дәуірінің орта және кейінгі кезеңдеріне (б.з.д. 1800–1400 жж.) жатады және Андрон мәдениетімен байланыстырылған.

Палеогенетикалық зерттеу нәтижесі неолит дәуірінде қазіргі Қазақстан аумағын түрлі генетикалық топтардың мекендегенін көрсетті. Көкен тұрғындарының бірі ежелгі палеосібірлік, бірі ежелгі солтүстік еуразиялық тегінен шыққанымен, олардың арасында туыстық байланыс болған. Бұл 7 мың жыл бұрынғы қазақ жерінде әртүрлі этникалық және мәдени қауымдардың өзара араласқанын дәлелдейді.

Сонымен қатар ғалымдар көне аңшы-терімшілердің генетикалық бейіні Тобыл–Есіл және Жоғарғы Обь бойындағы топтардан өзгеше екенін анықтаған. Бұл өзен аңғарлары халықтарды табиғи шектеу аймағына айналдырып, олардың жеке популяциялық құрылымда дамығанын көрсетеді.

Зерттеу нәтижесіне сәйкес, Көкеннің көне тұрғындары кейінгі қола дәуіріндегі мал шаруашылығымен айналысқан және көшпелі қоғамдардың генетикалық негізін қалыптастырған. Сол генетикалық желі қазіргі қазақтар мен Орталық Азия халықтарының геномында бүгінге дейін сақталып отыр.

Бұл жаңалық қазақ ғылымының атасы саналатын тұңғыш антрополог Оразақ Исмагұловтың идеяларымен үндес. Ол өз еңбектерінде қазақ халқының биологиялық сабақтастығы кемінде бес мың жылға созылғанын физикалық антропология тұрғысында дәлелдеген еді. Ал археогенетика саласындағы жаңа зерттеу бұл тарихты тағы екі мың жылға тереңдетіп, қазақ жеріндегі генетикалық сабақтастықты 7 мың жылдық деңгейде көрсетіп отыр.

«Біздің нәтижелер қазақ халқының генетикалық тарихы кемінде жеті мың жылға созылатынын айғақтайды. Орталық Азия халықтарындағы шығысеуразиялық компонент тек түркі және моңғол дәуірінен емес, Ертіс бойын мекендеген неолиттік байырғы қауымдардан бастау алады. Ертіс өңірі ежелден Еуразия кеңістігіндегі генетикалық және мәдени ықпалдастықтың маңызды торабы болған», – деді Ұлттық биотехнология орталығының Адам генетикасы зертханасының басшысы, биология ғылымдарының кандидаты Мақсат Жабағин.

Зерттеу жобасы Мақсат Жабағин (Қазақстан, Ұлттық биотехнология орталығы), Чунгвон Чон (Оңтүстік Корея, Seoul National University), Кристина Вариннер (АҚШ, Гарвард университеті және Германиядағы Макс Планк институты) және Паула Думани Дюпюи (Қазақстан, Назарбаев университеті) жетекшілігімен жүзеге асқан.